પૃથ્વી માટે સ્રોત જુઓ

{{સુધારો}}
{{Infobox planet
| bgcolour = #c0c0ff
| name = પૃથ્વી
| symbol = [[File:Earth symbol (small, bold).svg|24px|🜨]]
| image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|A color image of Earth as seen from Apollo 17]]
| caption = "[[The Blue Marble]]" photograph of Earth,<br>taken from ''[[Apollo 17]]''
| alt_names = Terra, Gaia
| flag = {{flagicon|world}}
| epoch = [[J2000.0]]<ref group=note name=epoch/>
| aphelion = 152,098,232&nbsp;km<br> 1.01671388&nbsp;[[astronomical unit|AU]]<ref group=note name=apsis/>
| perihelion = 147,098,290&nbsp;km<br> 0.98329134&nbsp;AU<ref group=note name=apsis/>
| semimajor = 149,598,261&nbsp;km<br> 1.00000261&nbsp;AU<ref name=standish_williams_iau/>
| eccentricity = 0.01671123<ref name=standish_williams_iau/>
| inclination = 7.155° to [[Sun]]'s [[equator]]<br>1.57869°<ref name=Allen294/> to [[invariable plane]]
| asc_node = 348.73936°<ref name="earth_fact_sheet"/><ref group=note name=asc_node/>
| arg_peri = 114.20783°<ref name="earth_fact_sheet"/><ref group=note name=arg_peri/>
| mean_anomaly = 357.51716°<ref name="earth_fact_sheet"/>
| period = 365.256363004&nbsp;days<ref name="IERS"/><br>1.000017421&nbsp;[[Julian year (astronomy)|yr]]
| avg_speed = 29.78&nbsp;km/s<ref name="earth_fact_sheet"/><br>107,200&nbsp;km/h
| satellites = 1 natural&nbsp;(the [[Moon]])
<br /> 8,300+ artificial ({{as of|2001|3|1|lc=on}})<ref>{{cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=4008|title=Reentry Assessment - US Space Command Fact Sheet|author=[[US Space Command]]|date=March 1, 2001|publisher=SpaceRef Interactive|access-date=2011-05-07}}{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.0033528<ref name=iers/>
| equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;km<ref name=usno/><ref name="WGS-84"/>
| polar_radius = 6,356.8&nbsp;km<ref name=cazenave_ahrens1995/>
| mean_radius = 6,371.0&nbsp;km<ref name=hbcp2000/>
| circumference = 40,075.017&nbsp;km&nbsp;([[equator]]ial)<ref name="WGS-84">[[World Geodetic System]] (''WGS-84'').  [http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ Available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ |date=2020-03-11 }} from [[National Geospatial-Intelligence Agency]].</ref><br>40,007.86&nbsp;km&nbsp;([[meridional]])<ref name="WGS-84-2"/><ref name="circ">The Earth's [[circumference]] is (almost) exactly 40,000 km because the [[metre]] was calibrated based precisely on this measurement – more specifically, 1/10-millionth of the distance between the poles and the equator.</ref>
| surface_area = 510,072,000&nbsp;km<sup>2</sup><ref name="Pidwirny 2006" /><ref name=cia /><ref group=note name=surfacecover/>
{{nowrap|148,940,000 km<sup>2</sup> land  (29.2 %)}}<br>
{{nowrap|361,132,000 km<sup>2</sup> water (70.8 %)}}
| volume = [[Volume of the Earth|1.08321{{e|12}}]]&nbsp;km<sup>3</sup><ref name="earth_fact_sheet"/>
| mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;kg<ref name="earth_fact_sheet"/>
| density = 5.515&nbsp;g/cm<sup>3</sup><ref name="earth_fact_sheet"/>
| surface_grav = [[Earth's gravity|9.780327]] [[metre per second squared|m/s<sup>2</sup>]]<ref name="yoder12"/><br>0.99732&nbsp;[[g-force|''g'']]
| escape_velocity = 11.186&nbsp;km/s<ref name="earth_fact_sheet"/>
| sidereal_day = 0.99726968&nbsp;d<ref name=Allen296 /> <br>23{{smallsup|h}}&nbsp;56{{smallsup|m}}&nbsp;4.100{{smallsup|s}}
| rot_velocity = {{convert|1674.4|km/h|m/s|abbr=on}}<ref name="Cox2000"/>
| axial_tilt = 23°26'21".4119<ref name="IERS"/>
| albedo = 0.367 ([[Geometric albedo|geometric]])<ref name="earth_fact_sheet"/><br/>
0.306 ([[Bond albedo|Bond]])<ref name="earth_fact_sheet"/>
| atmosphere = yes
| temperatures = yes
| temp_name1  = [[Kelvin]]
| min_temp_1  = 184&nbsp;K<ref name=asu_lowest_temp/>
| mean_temp_1 = 287.2&nbsp;K<ref name=kinver20091210/>
| max_temp_1  = 331&nbsp;K<ref name=asu_highest_temp/>
| temp_name2  = [[Celsius]]
| min_temp_2  = −89.2&nbsp;°C
| mean_temp_2 = 14&nbsp;°C
| max_temp_2  = 57.8&nbsp;°C
| surface_pressure = [[Atmosphere (unit)|101.325]]&nbsp;[[Pascal (unit)|kPa]] ([[Sea level|MSL]])
| atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[nitrogen]] (N<sub>2</sub>)<ref name="earth_fact_sheet"/> (dry air)<br> 20.95%&nbsp;[[oxygen]] (O<sub>2</sub>)<br> 0.93%&nbsp;[[argon]]<br> 0.038%&nbsp;[[carbon dioxide]]<br>About 1% [[water vapor]] (varies with [[climate]])
|note = no
}} 
[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right|upright=1.5]]

'''પૃથ્વી''' એ [[સૂર્ય]] ([[:en:Sun|Sun]])થી ત્રીજો [[ગ્રહ]] ([[:en:planet|planet]]) (ઘોષિત કરવામાં આવ્યો{{Audio-IPA|en-us-earth.ogg|/ɝːθ/}})<ref>{{cite web
 | url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?dict=CALD&key=24538&ph=on
 | title=Earth (PLANET)
 | work=Cambridge Advanced Learner's Dictionary
 | publisher=Cambridge University Press
 | access-date=2008-11-14
 | archive-date=2008-12-19
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081219010756/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?dict=CALD&key=24538&ph=on
 | url-status=dead
 }}</ref> છે. [[ઘનતા]] ([[:en:density|density]]), [[પદાર્થમાં રહેલો દ્રવ્યનો જથ્થો (દળ)|દળ]] ([[:en:mass|mass]]) અને વ્યાસ ([[:en:diameter|diameter]])માં, પૃથ્વી એ [[સૂર્યમંડળ |સૌરમંડળ]] ([[:en:Solar System|Solar System]])માંનો [[જમીન ધરાવતો ગ્રહ |જમીન ધરાવતો સૌથી મોટો ગ્રહ]] ([[:en:terrestrial planet|terrestrial planet]]) છે.
''તેને [[વિશ્વ]] ([[:en:World|World]])'' અને ''[[Wiktionary:Terra|ટેરા]]'' નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે. <ref group="note">[[આંતરરાષ્ટ્રીય ખગોળશાસ્ત્રીય યુનિયન]] ([[:en:International Astronomical Union|International Astronomical Union]])ના સંમેલન દ્વારા પૃથ્વી સિવાય સૂર્યની આસપાસ ફરતા વિસ્તૃત જમીન પદાર્થો માટે "ટેરા" શબ્દ વાપરવાનું ઠેરવવામાં આવ્યું છે, જેની નોંધ લેવી. 
સીએફ. ''{{cite web
 | last=Blue | first=Jennifer | date=2007-07-05
 | url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/append5.jsp
 | title=Descriptor Terms (Feature Types)
 | work=Gazetteer of Planetary Nomenclature
 | publisher=USGS | access-date=2007-07-05 }}</ref>

લાખો-કરોડો [[જાતિઓ]] ([[:en:species|species]])<ref>{{cite journal
 | last = May | first = Robert M.
 | title=How many species are there on earth?
 | journal=Science | year=1988 | volume=241
 | issue=4872 | pages=1441–1449
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Sci...241.1441M
 | access-date=2007-08-14
 | doi=10.1126/science.241.4872.1441
 | pmid=17790039 }}</ref> અને [[મનુષ્ય |મનુષ્ય]] ([[:en:human|human]])નું રહેઠાણ એવી પૃથ્વી, આખા [[બ્રહ્માંડ |બ્રહ્માંડ]] ([[:en:universe|universe]])નો એક માત્ર એવો ગ્રહ છે જ્યાં [[જીવન |જીવન]] ([[:en:life|life]]) હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. [[પૃથ્વીની ધાર |4.54 અબજ વર્ષો]] ([[:en:Age of the Earth|4.54 billion years]]) પહેલાં પૃથ્વીની રચના થઈ હતી<ref name="age_earth1">{{cite book
 | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991
 | title=The Age of the Earth | publisher=Stanford University Press | location=California
 | isbn=0-8047-1569-6
}}</ref><ref name="age_earth2">{{cite web
 | last=Newman | first=William L. | date=2007-07-09
 | url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html
 | title=Age of the Earth
 | publisher=Publications Services, USGS
 | access-date=2007-09-20
}}</ref><ref name="age_earth3">{{cite journal
 | last=Dalrymple | first=G. Brent | title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved
 | journal=Geological Society, London, Special Publications
 | year=2001 | volume=190 | pages=205–221 | url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205
 | access-date=2007-09-20
 | doi = 10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14
}}</ref><ref name="age_earth4">{{cite web | last=Stassen | first=Chris | date=2005-09-10 | url=http://www.toarchive.org/faqs/faq-age-of-earth.html | title=The Age of the Earth | publisher=[[TalkOrigins Archive]] | access-date=2008-12-30 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને આશરે એક અબજ વર્ષ પછી તેની સપાટી પર જીવન પાંગર્યું હતું.
ત્યારથી, પૃથ્વીના [[જીવમંડળ]] ([[:en:biosphere|biosphere]])ના કારણે તેના [[પૃથ્વીનું વાતાવરણ|વાયુમંડળ]] ([[:en:Earth's atmosphere|the atmosphere]])માં અને અન્ય [[અજૈવિક]] ([[:en:abiotic|abiotic]]) પરિસ્થિતિઓમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર આવ્યો છે; [[હવામાંનું જીવતંત્ર|હવામાંના જીવતંત્રો]] ([[:en:aerobic organisms|aerobic organisms]])નો વિપુલ પ્રમાણમાં વિકાસ તેમ જ [[ઓઝોનનું સ્તર|ઓઝોન સ્તર]] ([[:en:ozone layer|ozone layer]])ની રચનાથી તથા તેની સાથે [[પૃથ્વીનું લોહચુંબકીય ક્ષેત્ર|પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] ([[:en:Earth's magnetic field|Earth's magnetic field]])ની અસર સૂર્યના હાનિકારક કિરણોને પૃથ્વીની સપાટી પર પહોંચતા અટકાવે છે, જેના પરિણામે પૃથ્વી પર જીવન સંભવી શક્યું છે.  <ref>{{cite book 
 | first=Roy M. | last=Harrison
 | coauthors=Hester, Ronald E. | year=2002
 | title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation
 | publisher=Royal Society of Chemistry
 | isbn=0854042652 }}</ref>આ સમયગાળામાં, પૃથ્વીના ભૌતિક ગુણધર્મો તેમ જ તેના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઇતિહાસ અને તેની ભ્રમણકક્ષાના કારણે જીવન ટકી શકયું. કહેવાય છે કે પૃથ્વી પર હજી 1.5 અબજ વર્ષો સુધી જીવન ટકી શકશે, એ પછી સૂર્યની વધતી જતી તેજસ્વિતા, પૃથ્વીના જીવમંડળને બરબાદ કરી નાખશે. <ref name=carrington />


પૃથ્વીનું [[પડ / પોપડો (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|ઉપલી સપાટી]] ([[:en:Crust (geology)|outer surface]]) વિવિધ કઠોર ભાગોમાં અથવા તો [[ટૅકટોનિક પ્લેટ|ટેકટોનિક પ્લેટો]] ([[:en:tectonic plate|tectonic plate]])માં વહેંચાયેલી છે. આ ટેકટોનિક પ્લેટો [[ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય રેખા|લાખો-કરોડો વર્ષો]] ([[:en:Geologic time scale|many millions of years]])થી સપાટી પર આમથી તેમ ધીમે ધીમે ગતિ કરી રહી છે. 
પૃથ્વીની સપાટીનો 71% ભાગ [[દરિયાના પાણી|ખારા પાણી]] ([[:en:seawater|salt-water]])ના [[મહાસાગર|સમુદ્ર]] ([[:en:ocean|ocean]])થી રોકાયેલો છે, બાકીનો ભાગ [[ખંડ|ખંડો]] ([[:en:continent|continent]]), [[દ્વિપ / ટાપુ|દ્વિપો]] ([[:en:island|island]]) અને જે અન્ય કોઈ ગ્રહની સપાટી પર જોવા મળ્યું નથી એવા જીવન માટે આવશ્યક એવા પ્રવાહી [[જળ / પાણી|જળ]] ([[:en:water|water]])થી રોકાયેલો છે.<ref group=note>સૌરમંડળના બીજા ગ્રહો, કાં તો ખૂબ ગરમ અને કાં તો ખૂબ ઠંડા હોવાથી તેમના પર પ્રવાહી જળ ટકી શકતું નથી. 

જો કે, મંગળની સપાટી પર ભૂતકાળમાં પાણી અસ્તિત્વ ધરાવતું હોવાના પુરાવા મળ્યા છે, અને કદાચ આજે પણ ત્યાં કોઈ સ્થળે પાણીનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે છે. 

જુઓઃ {{cite news
 | author=Msnbc
 | title=Rover reveals Mars was once wet enough for life
 | publisher=NASA
 | date=2007-03-02
 | url=http://www.msnbc.msn.com/id/4202901/
 | access-date=2007-08-28
 | archive-date=2004-02-10
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040210011241/http://www.msnbc.msn.com/id/4202901/
 | url-status=dead
 }}</cite><cite>{{cite news
 | author=Staff
 | title=Simulations Show Liquid Water Could Exist on Mars
 | publisher=University of Arkansas
 | date=2005-11-07
 | url=http://dailyheadlines.uark.edu/5717.htm
 | access-date=2007-08-08
 | archive-date=2007-08-07
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070807082823/http://dailyheadlines.uark.edu/5717.htm
 | url-status=dead
 }}</ref><ref group=note>2007ની માહિતી મુજબ, સૌરમંડળ સિવાયના એક માત્ર ગ્રહના વાતાવરણમાં પાણીની વરાળ મળી આવી હતી, તે વાયુનો ગોળો હતો.
જુઓઃ {{cite journal
 | author=Tinetti, G. ''et al'' | title=Water vapour in the atmosphere of a transiting extrasolar planet
 | journal=Nature | month=July | year=2007 | volume=448
 | pages=169–171 | url=http://www.nature.com/nature/journal/v448/n7150/abs/nature06002.html | doi = 10.1038/nature06002 }}</ref>
પ્રમાણમાં ઘન કહેવાય તેવા  [[લાવારસનું આવરણ (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|લાવારસના આવરણ]] ([[:en:Mantle (geology)|mantle]])થી બનેલું પૃથ્વીનું અંતરાળ સક્રિય હોય છે, પ્રવાહી [[બાહ્ય ગર્ભ]] ([[:en:outer core|outer core]]) લોહચુંબકીય ક્ષેત્ર ઊભું કરે છે અને  [[અંતઃ ગર્ભ]] ([[:en:inner core|inner core]]) ઘન લોહ ધાતુઓનું બનેલું હોય છે. 

પૃથ્વી [[બહારની/ઉપલી જગ્યા|બાહ્ય અવકાશ]] ([[:en:outer space|outer space]])માંના સૂર્ય, [[ચંદ્ર]] ([[:en:Moon|Moon]]) તેમ જ અન્ય ગ્રહો સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ કરે છે. 
અત્યારે, પૃથ્વી પોતાની ધરી પર એક ભ્રમણ પૂરું કરે તેને આપણે એક દિવસ કહીએ છીએ અને ૩૬૫.૨૬ દિવસમાં પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ એક પરિભ્રમણ પૂરું કરે છે.

આટલા સમયગાળાને [[તારા (તારાની ગતિથી મપાતું) વર્ષ|તારક વર્ષ]] ([[:en:sidereal year|sidereal year]]) કહેવામાં આવે છે, જે ૩૬૫.૨૬ [[સૌર દિવસ|સૌર દિવસો]] ([[:en:solar day|solar day]]) સમાન છે. <ref group=note>[[તારા દિવસ|તારા દિવસો]] ([[:en:sidereal day|sidereal day]])ની સંખ્યા કરતાં સૌર દિવસોની સંખ્યા એક ઓછી હોય છે, કારણ કે સૂર્યની આસપાસ પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા એક વધુ પરિભ્રમણને જન્મ આપે છે- પૃથ્વીનું તેની પોતાની ધરી પર પરિભ્રમણ.</ref>

પૃથ્વીની ધરી, 23.4ના ખૂણે તેની [[ભ્રમણકક્ષા (ખગોળશાસ્ત્ર)|ભ્રમણકક્ષા]] ([[:en:Orbital plane (astronomy)|orbital plane]])ને [[ક્ષિતિજ સાથે કાટખૂણે|કાટખૂણે]] ([[:en:perpendicular|perpendicular]]) સહેજ [[ધરીનો ઝુકાવ|નમેલી]] ([[:en:axial tilt|tilted]]) છે, <ref>યોડર, ચાર્લ્સ એફ. ( 1995:8).</ref> જેના કારણે પૃથ્વીની સપાટી પર એક [[ઉષ્ણકટિબંધ વર્ષ|ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષ]] ([[:en:tropical year|tropical year]]) (૩૬૫.૨૪ સૌર દિવસો) દરમ્યાન જુદી જુદી ૠતુઓ પેદા થાય છે. 

ચંદ્ર પૃથ્વીનો એક માત્ર જાણીતો [[કુદરતી ઉપગ્રહ]] ([[:en:natural satellite|natural satellite]]) છે. આશરે 4.53 અબજ વર્ષો પહેલાં ચંદ્રે પૃથ્વીની ફરતે પરિભ્રમણ કરવાનું શરૂ કયુર્ં. તેના આ પરિભ્રમણથી સમુદ્રમાં [[ભરતી-ઓટ]] ([[:en:tide|tide]]) પેદા થાય છે, પૃથ્વીની ધરીનો ખૂણો સ્થિર બની રહે છે તથા પૃથ્વીનું તેની ધરી પરનું પરિભ્રમણ ધીરે ધીરે ધીમું પડતું જાય છે.આશરે ૪.૧ અને ૩.૮ અબજ  વર્ષો અગાઉ થયેલ [[પાછળથી થયેલો ભારે તોપમારો|ભારે તોપમારા જેવા વરસાદ]] ([[:en:Late Heavy Bombardment|Late Heavy Bombardment]])થી ઊભી થયેલી [[મધ્યગ્રહ|મધ્યગ્રહો]] ([[:en:asteroid|asteroid]])ની અસરોથી પૃથ્વીની સપાટી પરના વાતાવરણમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો હતો.


પૃથ્વીના પેટાળમાંના ખનિજ સ્રોતો તેમ જ જીવમંડળની પેદાશો વિશ્વની માનવ વસતિને ટકવા માટે જરૂરી સ્રોતો પૂરાં પાડે છે. 
પૃથ્વી પર વસતા મનુષ્ય સમુદાયો આશરે 200 સાર્વભૌમી રાષ્ટ્રોમાં વહેંચાયેલા છે, જે એકબીજા સાથે વેપાર, પ્રવાસ, રાજકીય મુત્સુદ્દીપણા અને લશ્કરી ગતિવિધિઓથી સંપર્કમાં રહે છે. 
પૃથ્વી બાબતે માનવ સંસ્કૃતિએ અનેક વિભાવનાઓ ઊભી કરી હતી- જેમાં પૃથ્વીને દૈવી માનવાની બાબત, [[સપાટ પૃથ્વી]] ([[:en:flat Earth|flat Earth]])ની વિભાવના અને પૃથ્વીને જાળવણી માંગતી એક સંકલિત વાતાવરણ વ્યવસ્થા તરીકે જોતા આધુનિક દષ્ટિકોણનો પણ સમાવેશ થાય છે. 

૧૯૬૧  જયારે [[યુરી ગાગરિન]] ([[:en:Yuri Gagarin|Yuri Gagarin]]) બાહ્ય અવકાશમાં પહોંચ્યો ત્યારે પહેલીવાર કોઈ માનવીએ પૃથ્વીની સપાટીથી બહાર પગ મૂકયો હતો.

== ઘટનાક્રમ / સાલવારી ==
પૃથ્વીના ભૂતકાળ અંગે વિજ્ઞાનીઓ વિગતવાર માહિતીની પુનઃરચના કરી શકયા છે. 

સૌથી નજીકના સમયના સૌરમંડળના અંશ નીચેની તારીખ/સમયગાળાના છે- 4.5672&nbsp;±&nbsp;0.0006&nbsp;અબજ&nbsp;વર્ષો અગાઉ,<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.7667634|title=The Earth's early evolution|year=1995|author=Bowring, S.|journal=Science|volume=269|pages=1535|pmid=7667634}}</ref> અને 4.54&nbsp;અબજ&nbsp;વર્ષો અગાઉ (1% અચોક્કસતા હોઈ શકે)<ref name="age_earth1" /><ref name="age_earth2" /><ref name="age_earth3" /><ref name="age_earth4" /> 

[[સૌર નિહારિકા|સૂર્યની નિહારિકા]] ([[:en:solar nebula|solar nebula]])માંથી- સૂર્યમાંથી ફેંકાયેલા કચરા-ધૂળ અને ગેસમિશ્રિત, ગોળ ચપટી તકતી જેવા આકારના ટુકડાઓમાંથી પૃથ્વી અને સૌર માળાના અન્ય ગ્રહોની રચના થઈ છે.

આવાં ઉમેરાયેલાં દ્રવ્યો વડે પૃથ્વીનું બંધારણ મોટા ભાગે 100–200–લાખ–વર્ષોમાં પૂરું થયું હતું.  <ref>{{cite journal
 | last=Yin | first=Qingzhu | coauthors=Jacobsen, S. B.; Yamashita, K.; Blichert-Toft, J.; Télouk, P.; Albarède, F.
 | title=A short timescale for terrestrial planet formation from Hf-W chronometry of meteorites
 | journal=Nature | year=2002 | volume=418 | issue=6901
 | pages=949–952 | doi=10.1038/nature00995 }}</ref>શરૂઆતમાં જયારે પૃથ્વીનું બહારનું [[પીગળેલું |પીગળેલું]] ([[:en:molten|molten]]) આવરણ ઠંડું પડીને એક ઘન સ્તરમાં ફેરવાયું ત્યારે વાતાવરણમાં પાણી એકઠું થવું શરૂ થયું.  એના પછી થોડા જ સમયમાં ચંદ્રનું નિર્માણ થયું. એવું કહેવાય છે કે પૃથ્વીના 10% જેટલો દ્રવ્ય-જથ્થો<ref>{{cite conference
 | author = Canup, R. M.; Asphaug, E.
 | title = An impact origin of the Earth-Moon system
 | booktitle = Abstract #U51A-02 | publisher = American Geophysical Union | date = Fall Meeting 2001
 | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.U51A..02C | access-date = 2007-03-10 }}</ref> ધરાવતો મંગળના કદનો ટુકડો (કયારેક તેને [[જાયન્ટની અસરો અંગેની પૂર્વધારણા |થેઈયા]] ([[:en:Giant impact hypothesis|Theia]]) કહેવામાં આવે છે), પૃથ્વી સાથે ઝડપભેર અથડાતાં તેના આઘાતથી ચંદ્રનું સર્જન થયું હતું.<ref>{{cite journal
 | last = R. Canup and E. Asphaug | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412
 | pages = 708–712 | year = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html | doi = 10.1038/35089010 }}</ref> આ ટુકડામાંથી કેટલોક દ્રવ્ય-જથ્થો પૃથ્વીમાં ભળી ગયો અને કેટલોક અવકાશમાં ફેંકાયો, જે ભ્રમણકક્ષા પર ચંદ્રનું સર્જન કરવા માટે પૂરતો હતો. 

ગેસ વિસર્જન અને ભભૂકતા [[જવાળામુખી]] ([[:en:Volcano|volcanic]])ઓના પરિણામે આદિકાળનું વાયુમંડળ પેદા થયું. 
[[પાણીની વરાળ]] ([[:en:water vapor|water vapor]])ના સંકોચનથી, મધ્યગ્રહો, વિશાળ પ્રોટો-ગ્રહો, ધૂમકેતુઓ અને ટ્રાન્સ-નેપ્ચ્યુનિયન પદાર્થો દ્વારા પહોંચતો બરફ અને પ્રવાહી પાણીથી [[વિશ્વના મહાસાગરોનું ઉદ્ગમ|મહાસાગરોનું નિર્માણ થયું]] ([[:en:Origin of the world's oceans|produced the oceans]]).<ref name="watersource">{{cite journal | author=Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. | title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth
 | journal=Meteoritics & Planetary Science | year=2000
 | volume=35 | issue=6 | pages=1309–1320
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000M&PS...35.1309M
 | access-date=2007-03-06 }}</ref>
ખંડીય વિકાસ માપવા માટે બે મુખ્ય મૉડલ સૂચવાયાં છેઃ <ref>{{cite book
 | first=John James William | last=Rogers
 | coauthors=Santosh, M. | year=2004
 | title=Continents and Supercontinents | pages=48
 | publisher=Oxford University Press US
 | isbn=0195165896 }}</ref>આજના દિવસનો સ્થિર વિકાસ<ref>{{cite journal|last=Hurley|first=P.M.|coauthors=Rand, J.R.|date=1969|title=Pre-drift continental nuclei|journal=Science|volume=164|pages=1229–1242|doi=10.1126/science.164.3885.1229|pmid=17772560}}</ref> અને પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં શરૂઆતમાં થયેલો ઝડપી વિકાસ. <ref>{{cite journal|last=Armstrong|first=R.L.|date=1968|title=A model for the evolution of strontium and lead isotopes in a dynamic earth|journal=Rev. Geophys.|volume=6|pages=175–199|doi=10.1029/RG006i002p00175}}</ref>
ખંડીય પોપડાઓ શરૂઆતમાં ઝડપથી વિકાસ પામ્યા હોય<ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X|title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle|year=2000|author=De Smet, J|journal=Tectonophysics|volume=322|pages=19}}</ref> અને પછી લાંબા સમય સુધી સ્થિર ખંડીય વિસ્તાર તરીકે વિકસ્યા હોય તેવો બીજા વિકલ્પ, હાલના સંશોધન પ્રમાણે વધુ સંભવિત લાગે છે. <ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1117926|year=2005|month=Dec|author=Harrison, Tm; Blichert-Toft, J; Müller, W; Albarede, F; Holden, P; Mojzsis, Sj|title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga.|volume=310|issue=5756|pages=1947–50|pmid=16293721|journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/S1367-9120(03)00134-2|title=Continental crustal growth and the supercontinental cycle: evidence from the Central Asian Orogenic Belt|year=2004|author=Hong, D|journal=Journal of Asian Earth Sciences|volume=23|pages=799}}</ref><ref>{{cite journal|last=Armstrong|first=R.L.|date=1991|title=The persistent myth of crustal growth|journal=Australian Journal of Earth Sciences|volume=38|pages=613–630|doi=10.1080/08120099108727995}}</ref>

સેંકડો કરોડો વર્ષોના [[ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયસારણી|સમયગાળા]] ([[:en:Geologic time scale|time scales]])  સુધી, ખંડો બનવા અને તૂટતાં રહેવાની પ્રક્રિયાને પરિણામે પૃથ્વીની સપાટી સતત વિકસતી, આકાર બદલતી રહી છે. 

આ ખંડો પૃથ્વીની સપાટી પર આમથી તેમ ગતિ પણ કરતા અને કયારેક એકબીજા સાથે જોડાઈને [[મહાખંડ]] ([[:en:supercontinent|supercontinent]]) બનાવતા.
સૌથી શરૂઆતના જાણીતા મહાખંડોમાંથી એક, [[રોડિનીઆ]] ([[:en:Rodinia|Rodinia]]) નામનો મહાખંડ આશરે 7500 લાખ વર્ષો અગાઉ ([[મિલિયન યર અગો (દસ લાખ વર્ષ પહેલાં) (એકમ)|મ્યા]] ([[:en:mya (unit)|mya]])) તૂટવો શરૂ થયો હતો. 
600–540&nbsp;લાખ વર્ષો અગાઉ એ ખંડોએ પાછળથી ફરીથી જોડાઈને [[પન્નોટિયા|પેન્નોટિયા]] ([[:en:Pannotia|Pannotia]]) ખંડ બનાવ્યો, અને પછી છેવટે [[પંગાઈઆ|પાંગઈઆ]] ([[:en:Pangaea|Pangaea]]) ખંડ બનાવ્યો, જે 180&nbsp;mya લાખ વર્ષો અગાઉ તૂટીને છૂટો પડ્યો. <ref>{{cite journal
 | author=Murphy, J. B.; Nance, R. D.
 | title=How do supercontinents assemble?
 | journal=American Scientist | year=1965
 | volume=92 | pages=324–33
 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm
 | access-date=2007-03-05 | doi=10.1511/2004.4.324 }}</ref>

=== જીવનની ઉત્ક્રાંતિ ===
અત્યારે જીવનની [[ઉત્ક્રાંતિ]] ([[:en:evolution|evolution]])ને ટકાવી શકે, પોષી શકે તેવું એકમાત્ર ઉદાહરણરૂપ વાતાવરણ માત્ર પૃથ્વી પર જ ઉપલબ્ધ છે.<ref>{{cite book | author=Purves, William Kirkwood; Sadava, David; Orians, Gordon H.; Heller, Craig
 | title=Life, the Science of Biology: The Science of Biology
 | publisher=Macmillan | page=455 | year=2001
 | isbn=0716738732 }}</ref>
4 અબજ વર્ષો અગાઉ, અતિશય ઊર્જાવાન રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓથી પોતાની જાતનું અનુસર્જન/સ્વ-પ્રતિકૃતિ રચતો અણુ પેદા થયો હશે અને તેના અડધા બિલિયન વર્ષો પછી [[છેલ્લા વિશ્વવ્યાપક સામાન્ય પૂર્વજ|તમામ જીવોનો સૌથી છેલ્લો વિશ્વવ્યાપક સામાન્ય પૂર્વજ]] ([[:en:last universal common ancestor|last common ancestor of all life]]) અસ્તિત્વ ધરાવતો હશે તેવું માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | last=Doolittle
 | first=W. Ford | title=Uprooting the tree of life
 | journal=Scientific American | month=February
 | year=2000 | volume=282 | issue=6 | pages=90–95
 | doi=10.1038/nature03582 }}</ref>
[[પ્રકાશસંશ્વ્લેષણ]] ([[:en:photosynthesis|photosynthesis]])ની પ્રક્રિયાના વિકાસથી સૂર્યની ઊર્જા સીધી જૈવ રૂપમાં સંગ્રહિત થઈ શકી; તેના પરિણામે વાયુમંડળમાં ઑકિસજન એકઠો થવો શરૂ થયો અને ઉપરના વાયુમંડળમાં   [[ઓઝોન]] ([[:en:ozone|ozone]])([[ઑકિસજન અણુ|ઑકિસજનના અણુ]] ([[:en:molecular oxygen|molecular oxygen]])નું એક રૂપ [O<sub>3</sub>] )નું સ્તર બનવા માંડ્યું.નાના કોષોની મોટા કોષોમાં સમાઈ જવાની પ્રક્રિય, [[યુકાર્યોટેસ]] ([[:en:eukaryotes|eukaryotes]]) નામના [[આંતરિક સહજીવન ફિલસૂફી|જટીલ કોષોનો વિકાસ]] ([[:en:endosymbiotic theory|development of complex cells]])માં પરિણમી.  <ref>{{cite journal
 | author=Berkner, L. V.; Marshall, L. C.
 | title= On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere
 | journal=Journal of Atmospheric Sciences
 | year=1965 | volume=22 | issue=3 | pages=225–261 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965JAtS...22..225B
 | access-date=2007-03-05 | doi= 10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 }}</ref>
[[વસાહત (જીવશાસ્ત્ર)|વસાહતો]] ([[:en:Colony (biology)|colonies]])માંના કોષો વધુમાં વધુ વિશિષ્ટ કામગીરી કરતાં બનવા લાગ્યા એટલે તેમના જોડાવાથી સાચા બહુકોશી સજીવો પેદા થયા. 
સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક [[નીલાતીત કિરણોત્સર્ગ]] ([[:en:ultraviolet radiation|ultraviolet radiation]]), [[ઓઝોન સ્તર]] ([[:en:ozone layer|ozone layer]])માં શોષાઈ જતા હોવાથી પૃથ્વીની સપાટી પર જીવન વસાહતોમાં વિકસવા માંડયું.<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = 2002-11-29 | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | access-date = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref> 

ઓગણીસો સાઈઠના દસકાથી એવું ધારવામાં આવે છે કે [[જીવનારંભિક]] ([[:en:Neoproterozoic|Neoproterozoic]]) યુગ દરમ્યાન, એટલે કે 7500 અને 5800&nbsp; લાખ વર્ષો અગાઉના સમયગાળા દરમ્યાન [[હિમનદી]] ([[:en:Glacier|glacial]])ઓની તીવ્ર ગતિવિધિઓના કારણે આખી પૃથ્વી હિમ-આવરણથી ઢંકાઈ ગઈ હતી. 
આ પૂર્વધારણા માટે "[[હિમદડા સમી પૃથ્વી]] ([[:en:Snowball Earth|Snowball Earth]])" શબ્દપ્રયોગ વાપરવામાં આવે છે. જયારે બહુકોશી જીવો વિપુલ પ્રમાણમાં વિકસવા માંડયા તે [[પુરાજીવ સ્ફોટ]] ([[:en:Cambrian explosion|Cambrian explosion]])ને આ પૂર્વધારણા વહેલો ઘટતો દર્શાવતી હોવાથી વિશેષ ધ્યાનપાત્ર બને છે. <ref>{{cite book
 | last=Kirschvink | first=J. L. | editors=Schopf, J.W.; Klein, C. & Des Maris, D.
 | year=1992 | title= Late Proterozoic low-latitude global glaciation: the Snowball Earth
 | series= The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study
 | pages=51–52 | publisher=Cambridge University Press
 | isbn=0521366151 }}</ref>

પુરાજીવ સ્ફોટ પછી લગભગ 5350 લાખ વર્ષો અગાઉની આસપાસ પાંચ [[લોપની ઘટના|મોટા લોપ]] ([[:en:Extinction event|mass extinctions]]) થયા.<ref>{{cite journal | author=Raup, D. M.; Sepkoski, J. J.
 | title=Mass Extinctions in the Marine Fossil Record
 | journal=Science | year=1982 | volume=215
 | issue=4539 | pages=1501–1503 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1982Sci...215.1501R
 | access-date=2007-03-05 | doi = 10.1126/science.215.4539.1501 | pmid=17788674 }}</ref> 
[[ખટિકા (ક્રિટેશસ)- ત્રીજા ભૂસ્તર યુગની લોપની ઘટના|છેલ્લી જીવ લોપની ઘટના]] ([[:en:Cretaceous–Tertiary extinction event|last extinction event]]) 650&nbsp;લાખ વર્ષો અગાઉ બની. એ સમયે ઊડી ન શકે તેવાં [[દિનોસૌર]] ([[:en:dinosaur|dinosaur]]) અને અન્ય વિશાળ સરીસૃપ પ્રાણીઓનો કદાચ બાહ્યાવકાશમાંથી ઉલ્કા પડવાથી અથવા તો તેની અથડામણને કારણે લોપ થયો; જો કે છંછુદરને મળતાં આવતાં કેટલાંક નાનાં [[સસ્તન પ્રાણી]] ([[:en:mammal|mammal]])ઓ એ વિનાશમાંથી બચી ગયાં.

છેલ્લાં 650 લાખ વર્ષોમાં વિવિધ પ્રકારનાં સસ્તન પ્રાણીઓનો વિકાસ થયો અને અમુક લાખ વર્ષોથી તો આફ્રિકાના વાંદરા-જેવા દેખાતા પ્રાણીઓએ ટટ્ટાર ચાલવાની ક્ષમતા પણ કેળવી લીધી છે. <ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J.
 | title=The Evolution of Life on Earth
 | journal=Scientific American | month=October
 | year=1994 | url=http://brembs.net/gould.html
 | access-date=2007-03-05 }}</ref>
આ સક્ષમ સાધને વિશાળ મગજના વિકાસ માટે જરૂરી પોષણ અને ઉદ્દીપન પૂરાં પાડતાં પ્રત્યાયનનો ઉપયોગ કર્યો અને પ્રોત્સાહન આપ્યું. ખેતીનો વિકાસ અને ત્યારબાદ સભ્યતાનો વિકાસ થવાથી આજ પહેલાં આટલા ટૂંકા ગાળામાં પૃથ્વીને- તેના પરની કુદરત અને અન્ય જીવસૃષ્ટિના જથ્થાને આટલી જબરજસ્ત રીતે પ્રભાવિત કરનાર એક માત્ર મનુષ્ય છે, એ સિવાયનો અન્ય કોઈ જીવ આમ કરી શકયો નથી. <ref>{{cite journal 
 | author=Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J.
 | title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation | journal=Bulletin of the Geological Society of America | year=2007
 | volume=119 | issue=1–2 | pages=140–156 | url=http://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/119/1-2/140
 | access-date=2007-04-22 | doi = 10.1130/B25899.1 }}</ref>

અત્યારની [[હિમયુગ]] ([[:en:ice age|ice age]])ની ભાત છેલ્લાં 400 લાખ વર્ષો અગાઉ જ શરૂ થઈ છે અને પછી લગભગ 30 લાખ વર્ષો અગાઉના [[નૂતનતમ કાળ]] ([[:en:Pleistocene|Pleistocene]])માં તે વધુ તીવ્ર બની છે. ત્યારથી ધ્રુવ પ્રદેશો પર બરફ જામવા અને પીગળવાની પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહી છે, જે દર 40–100,000 વર્ષોએ પુનરાવર્તિત થાય છે.છેલ્લો હિમયુગ 10,000 વર્ષો પહેલાં પૂરો થયો હતો. <ref>{{cite web | author=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates
 | publisher = Page Paleontology Science Center
 | access-date = 2007-03-02 }}</ref>

=== ભવિષ્ય ===
{{seealso|Risks to civilization, humans and planet Earth}}
[[ચિત્ર:Sun Life.png|upright=2|center|સૂર્યનું જીવનચક્ર ]]
પૃથ્વીનું ભવિષ્ય, સૂર્યના ભવિષ્ય સાથે કસકસાવીને બાંધેલું છે. 

સૂર્યના કેન્દ્રમાં એકધારી હીલિયમની રાખ એકઠી થતી જતી હોવાથી [[સૌર તેજસ્વીતા|તારાની સંપૂર્ણ તેજસ્વીતા]] ([[:en:Solar luminosity|star's total luminosity]]) ધીમે ધીમે વધશે. 
આવતા 1.1; [[ગિગાયર|ગિગાવર્ષ]] ([[:en:Gigayear|Gyr]])(1.1; અબજ વર્ષો)-માં સૂર્યની તેજસ્વીતા 10 ટકા વધશે અને આવતા 3.5 ગિગાવર્ષમાં ૪૦% જેટલી વધશે.<ref name="sun_future">{{cite journal
 | author=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.
 | title=Our Sun. III. Present and Future
 | journal=Astrophysical Journal | year=1993
 | volume=418 | pages=457–468
 | url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ApJ...418..457S&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf | format=PDF
 | access-date=2008-07-08 | doi = 10.1086/173407
 | bibcode= 1993ApJ...418..457S }}</ref>  
પૃથ્વી પર પહોંચતા સૂર્યના કિરણો જેમ જેમ વધતા જશે તેમ તેમ તેનાં ભયંકર પરિણામોનો સામનો કરવાનો આવશે એવું હવામાન અંગેના મૉડલો સૂચવી રહ્યા છે, તેના કારણે પૃથ્વીના મહાસાગરોનો લોપ થાય તેવી શકયતા પણ છે. <ref>{{cite journal
 | last = Kasting | first = J.F.
 | title=Runaway and Moist Greenhouse Atmospheres and the Evolution of Earth and Venus
 | journal=Icarus | year=1988
 | volume=74 | pages=472–494 | access-date=2007-03-31
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Icar...74..472K
 | doi = 10.1016/0019-1035(88)90116-9 }}</ref>

આવતાં 9000 લાખ વર્ષોમાં પૃથ્વીની સપાટી પરનું તાપમાન વધવાથી [[નિર્જીવ]] ([[:en:inorganic|inorganic]]) કાર્બન ડાયોકસાઈડનું [[કાર્બનનું ચક્ર|CO<sub>2</sub>ચક્ર]] ([[:en:Carbon cycle|CO<sub>2</sub> cycle]]) વધુ ગતિમાન બનશે, જેમાં તેનું પ્રમાણ વનસ્પતિઓ માટે જીવલેણ કહી શકાય એટલી હદે ઘટશે ([[C4 કાર્બન સ્થિરીકરણ|C4 પ્રકાશસંશ્વ્લેષણ]] ([[:en:C4 carbon fixation|C4 photosynthesis]]) માટે 10 [[ભાગ - પ્રતિ સંકેતલિપિ|પીપીએમ]] ([[:en:Parts-per notation|ppm]])). 
વનસ્પતિ/ઝાડ-પાનના અભાવના કારણે વાયુમંડળમાં ઑકિસજનનું પ્રમાણ પણ ઘટશે. પરિણામે આવતા અમુક લાખ વર્ષોમાં પ્રાણીજીવન પણ લુપ્ત બનશે. <ref name=ward_brownlee>વાર્ડ અને બ્રાઉનલી (2002) </ref>
અને જો કદાચ સૂર્ય એવો જ શાશ્વ્વત અને સ્થિર રહે તો પણ સતત અંદરથી ઠરતી જતી પૃથ્વી, ઠરતા જતા [[જવાળામુખી સંબંધી|જવાળામુખી]] ([[:en:volcanism|volcanism]])ઓને કારણે પોતાનું મોટા ભાગનું વાયુમંડળ અને મહાસાગરો ગુમાવી બેસશે. <>{{cite journal
 | author=Guillemot, H.; Greffoz, V.
 | title=Ce que sera la fin du monde
 | journal=Science et Vie
 | month=March | year=2002 | volume=N° 1014
 | language=French }}</ref>
બીજાં બિલિયન વર્ષોમાં પૃથ્વીની સપાટી પરથી તમામ પાણી અદશ્ય બની જશે<ref name=carrington>{{cite news
 | first=Damian | last=Carrington
 | title=Date set for desert Earth
 | publisher=BBC News | date=2000-02-21
 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm
 | access-date=2007-03-31 }}</ref> અને વિશ્વનું તાપમાન 70 ડિગ્રી સેલ્સિયસ પર પહોંચશે.<ref name=ward_brownlee/> એક ધારણા પ્રમાણે પૃથ્વી પર બીજાં 5000 લાખ વર્ષો સુધી જીવન અસરકારક રીતે ટકી શકશે. <ref>{{cite web
 |first        = Robert
 |last         = Britt
 |url          = http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html
 |title        = Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got?
 |date         = 2000-02-25
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20000706232832/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html
 |archive-date = 2000-07-06
 |access-date  = 2009-06-08
 |url-status   = live
}}</ref>

લગભગ 5 ગિગાવર્ષમાં, સૂર્ય પોતાની [[તારાઓની ઉત્ક્રાંતિ|ઉત્ક્રાંતિ]] ([[:en:stellar evolution|evolution]])ના ભાગ રૂપે, [[લાલ ગોળો|લાલ ગોળા]] ([[:en:red giant|red giant]])માં પલટાઈ જશે. 
કેટલાક મૉડલ પ્રમાણે એવું પણ અનુમાન કરવામાં આવ્યું છે કે સૂર્ય પોતાના કદ કરતાં લગભગ 250 ગણો વધુ વિસ્તરશે{{convert|1|AU|km| lk=off | abbr=on}}. <ref name="sun_future" /><ref name="sun_future_schroder">{{cite journal
 | first=K.-P. | last=Schröder
 | coauthors=Smith, Robert Connon | year=2008
 | title=Distant future of the Sun and Earth revisited 
 | doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x
 | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
 | id={{arxiv|0801.4031}} | volume=386 | pages=155}}<br />આ પણ જોશો{{cite news | url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 | title=Hope dims that Earth will survive Sun's death | date=2008-02-22 | work=NewScientist.com news service | first=Jason | last=Palmer | access-date=2008-03-24 | archive-date=2008-03-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080317001540/http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 | url-status=dead }}</ref>
પૃથ્વીનું ભવિષ્ય ધૂંધળું છે. સૂર્ય લાલ ગોળામાં પરિણમશે એનાથી તેનો લગભગ 30% દ્રવ્ય-જથ્થો છૂટો પડશે અને તેની અસરથી જયારે સૂર્ય તેની મહત્તમ ત્રિજયાએ પહોંચશે ત્યારે પૃથ્વી પણ તેની સૂર્ય-ભ્રમણકક્ષા{{convert|1.7|AU|km| abbr=on}}થી દૂર જશે.  
આમ, પૃથ્વી સૂર્યના બાહ્ય વાયુમંડળના ફેંકાતા અંશોથી બચી જશે પણ ત્યાં સુધીમાં તેના પરની તમામ નહીં તો મોટા ભાગની જીવસૃષ્ટિ સૂર્યની તેજસ્વીતાને કારણે નાશ પામી હશે. <ref name="sun_future" />જો કે, તાજેતરમાં થયેલા એક વધુ અનુમાન મુજબ, ભરતીઓટની અસરો અને તેની ધીમી થતી જતી ગતિના કારણે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષા ક્ષીણ થતી જશે અને પરિણામે એ લાલ ગોળો બનેલા સૂર્યના વાતાવરણમાં ખેંચાઈને વિનાશ પામશે. <ref name="sun_future_schroder" />

== બંધારણ અને માળખું ==
પૃથ્વી એક જમીન ધરાવતો ગ્રહ છે, એટલે કે તે [[ગુરુ]] ([[:en:Jupiter|Jupiter]]) જેવો [[વાયુગોળો]] ([[:en:gas giant|gas giant]]) નથી પરંતુ ખડકાળ ભૂસ્તર ધરાવે છે. 
જમીન ધરાવતા ચાર ગ્રહોમાંથી પૃથ્વી કદ અને દળમાં સૌથી મોટો ગ્રહ છે. 
આ ચાર ગ્રહોમાં, પૃથ્વી સૌથી ઊંચી ઘનતા, સૌથી વધુ [[સપાટી પરનું ગુરુત્વાકર્ષણ]] ([[:en:surface gravity|surface gravity]]), સૌથી શકિતશાળી લોહચુંબકીય ક્ષેત્ર અને સૌથી ઝડપી ભ્રમણ કરતો ગ્રહ છે. <ref>{{cite web | last=Stern | first=David P. | date=2001-11-25 | url=http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html | title=Planetary Magnetism | publisher=NASA | access-date=2007-04-01 | archive-date=2014-10-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141014175713/http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?%2Farchives%2F147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html | url-status=dead }}</ref>
આ ઉપરાંત પૃથ્વી જયાં [[પ્લેટ ટૅકટોનિકસ|પ્લેટ ટેકટોનિકસ]] ([[:en:plate tectonics|plate tectonics]]) સક્રિય હોય તેવો જમીન ધરાવતો એક માત્ર ગ્રહ છે. <ref>{{cite journal
 | last=Tackley | first=Paul J.
 | title=Mantle Convection and Plate Tectonics: Toward an Integrated Physical and Chemical Theory
 | journal=Science | date=2000-06-16
 | volume=288 | issue=5473 | pages=2002–2007
 | doi=10.1126/science.288.5473.2002
 | pmid=10856206 }}</ref>
=== આકાર ===
[[ચિત્ર:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumbnail|right|upright=1.5|અંદરના ગ્રહોના કદની સરખામણી (ડાબેથી જમણે) : [[બુધ (ગ્રહ)|બુધ]] ([[:en:Mercury (planet)|Mercury]]), [[શુક્ર]] ([[:en:Venus|Venus]]), પૃથ્વી અને [[મંગળ]] ([[:en:Mars|Mars]]) ]]

પૃથ્વીનો આકાર [[ચપટો ગોળા જેવો આકાર|ચપટો ગોળા]] ([[:en:oblate spheroid|oblate spheroid]]) જેવો છે, બંને ધુ્રવો વચ્ચે પૃથ્વીનો ગોળો એ રીતે ગોઠવાયેલો છે જેનાથી [[વિષુવવૃત્ત]] ([[:en:equator|equator]])ની ફરતે [[વિષુવવૃત્તીય ઉપસેલો ભાગ|ઉપસેલો ભાગ]] ([[:en:equatorial bulge|bulge]]) બને છે. <ref>{{cite web
 | author=Milbert, D. G.; Smith, D. A.
 | url = http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html
 | title = Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model
 | publisher = National Geodetic Survey, NOAA 
| access-date = 2007-03-07 }}</ref>

વિષુવવૃત્તની આસપાસનો આ ઉપસેલો ભાગ પૃથ્વીના [[પરિભ્રમણ]] ([[:en:rotation|rotation]])ને આભારી છે. તેના કારણે [[ભૌગોલિક ધ્રુવ|ધ્રુવ]] ([[:en:Geographical pole|pole]])થી ધ્રુવ સુધીના વ્યાસ કરતાં વિષુવવૃત્ત વ્યાસ 43 કિ.મી. મોટો બને છે. <ref name="ngdc2006">{{cite web
 | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F.
 | date = 2006-07-07
 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
 | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data
 | publisher = NOAA/NGDC | access-date = 2007-04-21 }}</ref>
ગોળા જેવા આકારની પૃથ્વીનો એકંદર વ્યાસ આશરે 12,742 કિ.મી. છે. [[પૅરિસ]] ([[:en:Paris|Paris]]), ફ્રાન્સે ઠેરવ્યા મુજબ વિષુવવૃત્તથી [[ઉત્તર ધ્રુવ]] ([[:en:North Pole|North Pole]]) સુધીના અંતરના 1/10,000,000 ભાગને મૂળભૂત રીતે [[મીટર]] ([[:en:meter|meter]]) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો હતો, તે મુજબ આ વ્યાસ લગભગ 40,000 કિ.મી./[[પાઈ|ટીટી]] ([[:en:pi|π]]) છે.<ref>{{cite web
 | author=Mohr, P.J.; Taylor, B.N.
 | month=October | year=2000
 | url=http://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html
 | title=Unit of length (meter)
 | work=NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty
 | publisher=NIST Physics Laboratory
 | access-date=2007-04-23 }}</ref>

આ આદર્શ ગોળા જેવા આકારથી [[સ્થાનિક ભૂગોળ]] ([[:en:topography|topography]]) સહેજ જુદી પડે છે, પણ વૈશ્વિક પટલ પર આ ફેરફારો ખૂબ નાના હોય છેઃ  જેમ કે આશરે ૫૮૪ ભાગમાંથી એક ભાગ જેટલી અથવા તો સંદર્ભિત ગોળા કરતાં 0.17% જેટલી પૃથ્વીની [[સહનશકિત (એન્જિનિયરિંગ)|સહનશકિત]] ([[:en:tolerance (engineering)|tolerance]]) છે, જે [[બિલ્યર્ડ બોલ|બિલિયર્ડ બોલો]] ([[:en:billiard ball|billiard ball]])માં સ્વીકૃત 0.22% કરતાં પણ ઓછી છે.<ref>{{cite web | author = Staff | month = November | year = 2001 | url = http://www.wpa-pool.com/index.asp?content=rules_spec | title = WPA Tournament Table & Equipment Specifications | publisher = World Pool-Billiards Association | access-date = 2007-03-10 | archive-date = 2007-02-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070202181203/http://www.wpa-pool.com/index.asp?content=rules_spec | url-status = dead }}</ref>  

પૃથ્વીની ખડકાળ સપાટી પરના સૌથી મોટા સ્થાનિક ફેરફારો [[માઉન્ટ એવરેસ્ટ]] ([[:en:Mount Everest|Mount Everest]]) (સ્થાનિક દરિયાની સપાટીથી 8,848 મી. ઊંચાઈ) અને [[મરિઆના ખાઈ]] ([[:en:Mariana Trench|Mariana Trench]]) (સ્થાનિક દરિયાની સપાટીથી 10,911 મી. ઊંડાઈ) પર જોવા મળે છે. વિષુવવૃત્તીય ઉપસેલા ભાગને કારણે, પૃથ્વીના કેન્દ્રથી સૌથી દૂર આવેલ પર્વતમાળા ખરેખર [[ઍકવાડોર]] ([[:en:Ecuador|Ecuador]])માં આવેલ [[ચિમ્બોરાઝો (જવાળામુખી)|ચિમ્બોરાઝો પર્વત]] ([[:en:Chimborazo (volcano)|Mount Chimborazo]]) છે. <ref>{{cite journal
 | last = Senne | first = Joseph H.
 | title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain
 | journal=Professional Surveyor | year=2000
 | volume=20 | issue=5 | pages=16–21
}}</ref><ref>{{cite journal
 | last=Sharp | first=David
 | title=Chimborazo and the old kilogram
 | journal=The Lancet | date=2005-03-05
 | volume=365 | issue=9462 | pages=831–832
 | doi=10.1016/S0140-6736(05)71021-7 }}</ref>

{| class="wikitable" style="float: right; clear: right; margin-left: 2em;"
|+એફ. ડબલ્યુ. કલાર્કનું પોપડાના ઑકસાઈડોનું ટેબલ 
!સંયોજન 
!સૂત્ર 
!રચના 
|-
|[[સિલિકા (રેતી જેવું દ્રવ્ય)]] ([[:en:silica|silica]])
|style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub>
|style="text-align: right;"  |59.71%
|-
|[[ઍલ્યુમિન]] ([[:en:alumina|alumina]])
|style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
|style="text-align: right;"|15.41%
|-
|[[કૅલ્સિઅમ ઑકસાઈડ|ચૂનો]] ([[:en:Calcium oxide|lime]]) 
|style="text-align: center;"|CaO
|style="text-align: right;"|4.90%
|-
|[[મેગ્નેસીઆ (ખનિજ)|મેગ્નેસીઆ]] ([[:en:Magnesia (mineral)|Magnesia]]) 
|style="text-align: center;"|MgO
|style="text-align: right;"|4.36%
|-
|[[સોડિઅમ ઑકસાઈડ]] ([[:en:sodium oxide|sodium oxide]]) 
|style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O
|style="text-align: right;"|3.55%
|-
|[[આયર્ન(II) ઑકસાઈડ]] ([[:en:iron(II) oxide|iron(II) oxide]])
|style="text-align: center;"|FeO
|style="text-align: right;"|3.52%
|-
|[[પોટેશિયમ ઑકસાઈડ]] ([[:en:potassium oxide|potassium oxide]])
|style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O
|style="text-align: right;"|2.80%
|-
|[[આયર્ન(III) ઑકસાઈડ]] ([[:en:iron(III) oxide|iron(III) oxide]])
|style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
|style="text-align: right;"|2.63%
|-
|[[પાણી (પરમાણુ)|પાણી]] ([[:en:water (molecule)|water]])
|style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O
|style="text-align: right;"|1.52%
|-
|[[ટાઈટેનિયમ ડાયોકસાઈડ]] ([[:en:titanium dioxide|titanium dioxide]])
|style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub>
|style="text-align: right;"|0.60%
|-
|[[ફોસ્ફરસ પેન્ટોકસાઈડ]] ([[:en:phosphorus pentoxide|phosphorus pentoxide]])
|style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>
|style="text-align: right;"|0.22%
|-
!colspan="2"|કુલ  
!style="text-align: right;"|99.22%
|}

=== રાસાયણિક બંધારણ ===
પૃથ્વીનું દળ આશરે 5.98{{e|24}} કિ.ગ્રા. છે. તેનો મોટો ભાગ [[લોખંડ]] ([[:en:iron|iron]]) (32.1%), [[ઑકિસજન]] (30.1%), [[સિલિકોન]] ([[:en:silicon|silicon]]) (15.1%), [[મેગ્નેશિયમ]] ([[:en:magnesium|magnesium]]) (13.9%), [[ગંધક]] ([[:en:sulfur|sulfur]]) (2.9%), [[નીકલ]] ([[:en:nickel|nickel]]) (1.8%), [[કેલ્શિયમ]] ([[:en:calcium|calcium]]) (1.5%), અને [[એલ્યુમિનિયમ]] ([[:en:aluminium|aluminium]]) (1.4%)-થી બનેલો છે અને બાકીનો 1.2% ભાગ અન્ય ઘટકોના અલ્પાંશથી બનેલો છે. 
[[દળ વિભાગીકરણ|દળના વિભાગીકરણ]] ([[:en:mass segregation|mass segregation]])ને કારણે પૃથ્વીના ગોળાનો કેન્દ્ર વિસ્તાર મુખ્યત્વે લોહ (88.8%)થી અને બહુ થોડા પ્રમાણમાં [[નીકલ]] (5.8%) અને [[ગંધક]] (4.5%)થી, 
અને 1% કરતાં પણ ઓછા અન્ય ઘટકોના અલ્પાંશથી બનેલો હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | author=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | access-date=2007-02-04 | doi=10.1073/pnas.77.12.6973 | pmid=16592930 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>  

ભૂરસાયણશાસ્ત્રી [[ફ્રેન્ક વિગલ્સવર્થ કલાર્ક|એફ. ડબલ્યુ. કલાર્ક]] ([[:en:Frank Wigglesworth Clarke|F. W. Clarke]])ની ગણતરી મુજબ, પૃથ્વીના ભૂકવચનો 47%થી થોડોક વધુ ભાગ ઑકિસજન ધરાવે છે. 
પૃથ્વીનું ભૂકવચ જેનાથી બન્યું છે તે તમામ ખડકો લગભગ ઑકસાઈડ છે; માત્ર કલોરિન, સલ્ફર અને ફલુઓરિન જ તેમાં અપવાદ છે; જો કે કોઈ પણ ખડકમાં તેમનું પ્રમાણ 1% કરતાં પણ ઘણું ઓછું હોય છે.મુખ્ય ઑકસાઈડોમાં સિલિકા, ઍલ્યુમિના, આયર્ન ઑકસાઈડ, ચૂનો, મૅગનેસીઆ, પોટાશ અને સોડાનો સમાવેશ થાય છે. સિલિકા પ્રાથમિક રૂપે ઍસિડ તરીકે કામ આપીને સિલિકેટ્સની રચના કરે છે. અગ્નિકૃત ખડકોમાં મળી આવતા તમામ સામાન્ય ખનિજો આ પ્રકારના હોય છે. તમામ પ્રકારના 1,672 ખડકોનું કમ્પ્યૂટર પર આંકડા આધારિત પૃથક્કરણ કર્યા બાદ, કલાર્કે તેમાંથી 99.22% ખડકો 11 ઑકસાઈડના બનેલા હોવાનું તારવ્યું (જમણી તરફ આપવામાં આવેલું ટેબલ જોશો).  
બાકીના અન્ય ઘટકો ખૂબ ઓછી માત્રામાં હોય છે. <ref group=note name=EB1911>{{1911|article=Petrology}}</ref>

=== આંતરિક માળખું ===
અન્ય જમીન ધરાવતા ગ્રહોની જેમ, પૃથ્વીનું પેટાળ [[રાસાયણિક]] ([[:en:chemical|chemical]]) અથવા ભૌતિક ([[રીઓલોજી|રિઓલોજીકલ]] ([[:en:Rheology|rheological]])) ગુણધર્મો અનુસાર જુદા જુદા સ્તરોમાં વહેંચાયેલું છે.પૃથ્વીનું બહારનું સ્તર રાસાયણિક રીતે તદ્દન અલગ પડી આવતું [[સિલિકેટ ખનિજો|સિલિકેટ]] ([[:en:Silicate minerals|silicate]])નું ઘન [[ભૂકવચ / પોપડો / પડ|સ્તર]] ([[:en:crust|crust]]) છે, જેની નીચે ખૂબ ઘટ્ટ, ચીકણો એવો ઘન લાવારસ છે.[[મોહોરોવિવિક વિક્ષેપ]] ([[:en:Mohorovičić discontinuity|Mohorovičić discontinuity]])થી આ સ્તર તેની નીચેના લાવારસથી જુદું પડે છે. આ સ્તરની જાડાઈ બદલાતી રહે છે- જે મહાસાગરોની અંદર એકંદરે 6 કિ.મી. અને ખંડોમાં 30થી 50 કિ.મી.ની હોય છે.આ સ્તર તથા [[ઉપલું લાવારસ આવરણ|લાવારસનું ઉપલું ઠરી ગયેલું, કઠણ આવરણ]] ([[:en:upper mantle|upper mantle]])ને સંયુકત રીતે [[શિલા-આવરણ|શિલાવરણ]] ([[:en:lithosphere|lithosphere]]) કહેવામાં આવે છે. [[ટૅકટોનિક પ્લેટ|ટૅકટોનિક પ્લેટો]] ([[:en:tectonic plate|tectonic plate]]) આ શિલાવરણથી જ બનેલી હોય છે.શિલાવરણની નીચે પ્રમાણમાં ઓછું ઘટ્ટ એવું [[ઍસ્થેનોસ્ફિઅર|એસ્થેનોસ્ફિઅર]] ([[:en:asthenosphere|asthenosphere]]) આવેલું છે, જેની પર શિલાવરણ તરે છે. સપાટીથી 410 અને 660 કિ.મી. નીચે લાવારસના સ્ફટિક બંધારણમાં મહત્ત્વના ફેરફારો આકાર લે છે, જયાં [[સંક્રમણ વિસ્તાર|રૂપાંતરણ/સંક્રમણ વિસ્તાર]] ([[:en:transition zone|transition zone]]) છે, જે લાવારસના ઉપલા અને નીચલા આવરણને અલગ કરે છે. લાવારસની નીચે અત્યંત ઓછું ચીકણું પ્રવાહીનો બનેલો [[બાહ્ય ગર્ભ|બહારનો ગર્ભ]] ([[:en:outer core|outer core]]) હોય છે અને તેની નીચે સખત, ઘન એવો [[અંતઃ ગર્ભ|આંતરિક ગર્ભ]] ([[:en:inner core|inner core]]) હોય છે. <ref>{{cite book
 | first=Toshiro
 | last=Tanimoto
 | editor=Thomas J. Ahrens
 | year=1995
 | title=Crustal Structure of the Earth
 | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
 | publisher=American Geophysical Union
 | location=Washington, DC
 | isbn=0-87590-851-9
 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
 | format=PDF
 | access-date=2007-02-03
 | archive-date=2006-10-16
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
 | url-status=dead
 }}</ref>પૃથ્વીનો અંત: ગર્ભ, બાકીની પૃથ્વી કરતાં સહેજ વધુ એવા [[કોણીય વેગ |કોણીય વેગ]] ([[:en:angular velocity|angular velocity]])થી ફરે છે, જે દર વર્ષે 0.1–0.5° જેટલો વધે છે. <ref>{{cite journal
 | last=Kerr | first=Richard A. | title=Earth's Inner Core Is Running a Tad Faster Than the Rest of the Planet
 | journal=Science | date=2005-09-26 | volume=309
 | issue=5739 | pages=1313
 | doi=10.1126/science.309.5739.1313a
 | pmid=16123276 }}</ref>

{| class="wikitable" style="margin: 4px; margin-right: 0px; width: 100%;"
|+પૃથ્વીના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સ્તરો<ref>{{cite journal
 | last=Jordan
 | first=T. H.
 | title=Structural Geology of the Earth's Interior
 | journal=Proceedings National Academy of Science
 | year=1979
 | volume=76
 | issue=9
 | pages=4192–4200
 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=411539
 | access-date=2007-03-24
 | doi=10.1073/pnas.76.9.4192
 | pmid=16592703
 | archive-date=2020-05-29
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200529023842/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=411539
 | url-status=dead
 }}</ref> 
|-
!rowspan="8" style="font-size: smaller; text-align: center; padding: 0px;"|[[ચિત્ર:Earth-crust-cutaway-english.svg|250px|center]]<br />પૃથ્વીનો પેટાળથી બાહ્ય વાતાવરણ સુધીનો આડો છેદ.પરિમાણ મુજબ નથી.
!ઊંડાઈ<ref>{{cite web
 | last = Robertson | first = Eugene C.
 | date = 2001-07-26
 | url = http://pubs.usgs.gov/gip/interior/
 | title = The Interior of the Earth
 | publisher = USGS | access-date = 2007-03-24
}}</ref><br /><span style="font-size: smaller;"> કિ.મી.</span>
!style="vertical-align: bottom;"|ઘટક સ્તર 
!ઘનતા<br /><span style="font-size: smaller;">ગ્રા/સે.મી.<sup>3</sup></span>
|-
|સ્ટાઈલ="ટેકસ-અલાઈનઃ સેન્ટર," |0;60
|શિલાવરણ <ref group="note">સ્થાનિક ધોરણે 5 અને 200 કિ.મી. વચ્ચે બદલાતી રહે છે. </ref>
|style="text-align: center;"|—
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|0–35
|...ભૂકવચ / પોપડો <ref group="note">સ્થાનિક ધોરણે ૫થી 70 કિ.મી. વચ્ચે બદલાય છે. </ref>
|style="text-align: center;"|2.2–2.9
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|35–60
|...ઉપલું લાવારસ આવરણ
|style="text-align: center;"|3.4–4.4
|-
|style="text-align: center;"|35–2890
|લાવારસ આવરણ
|style="text-align: center;"|3.4–5.6
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|100–700
|...ઍસ્થેનોસ્ફિઅર 
|style="text-align: center;"|—
|-
|style="text-align: center;"|2890–5100
|બાહ્ય ગર્ભ 
|style="text-align: center;"|9.9–12.2
|-
|style="text-align: center;"|5100–6378
|અંતઃ ગર્ભ 
|style="text-align: center;"|12.8–13.1
|}

=== ગરમી ===

પૃથ્વીની [[બાંધી રાખતી ગુરુત્વાકર્ષી ઊર્જા|બાહ્ય વૃદ્ધિથી પેદા થયેલી ગરમીના અવશેષ]] ([[:en:Gravitational binding energy|residual heat from planetary accretion]])થી (20%) અને કિરણોત્સર્ગી પદાર્થોના વિસર્જનથી પેદા થયેલી ગરમી (80%)ના સંયોજનથી પૃથ્વીમાં [[આંતરિક ગરમી]] ([[:en:internal heat|internal heat]]) પેદા થાય છે.<ref name="turcotte">{{cite book
 | last=Turcotte | first=D. L. | coauthors=Schubert, G.
 | title=Geodynamics | publisher=Cambridge University Press
 | location=Cambridge, England, UK| date=2002 | edition=2
 | pages=136–137 | chapter=4 | isbn=978-0-521-66624-4 }}</ref>[[પોટેશિયમ |પોટેશિયમ-40]] ([[:en:Potassium|potassium-40]]), [[યુરેનિયમ |યુરેનિયમ-238]] ([[:en:Uranium|uranium-238]]), યુરેનિયમ-235 અને [[થોરિયમ |થોરિયમ-232]] ([[:en:Thorium|thorium-232]]) પૃથ્વીના સૌથી વધુ ગરમી પેદા કરતાં રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો છે.<ref>{{cite news
 | first=Robert | last=Sanders
 | title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core | publisher=UC Berkeley News | date=2003-12-10 | url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml
 | access-date=2007-02-28 }}</ref>પૃથ્વીના કેન્દ્રમાં 7,000 કે સુધીનું ઉષ્ણતામાન અને 360 [[જીપીએ (GPa)|જીપીએ]] ([[:en:GPa|GPa]]) જેટલું દબાણ હોવાનું ધારવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | author=Alfè, D.; Gillan, M. J.; Vocadlo, L.; Brodholt, J; Price, G. D. | title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core | journal=Philosophical Transaction of the Royal Society of London | year=2002 | volume=360 | issue=1795 | pages=1227–1244 | url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf | format=PDF | access-date=2007-02-28 | archive-date=2009-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf | url-status=dead }}</ref> મોટા ભાગની ગરમી કિરણોત્સર્ગી પદાર્થોના વિસર્જનથી પેદા થતી હોવાથી વિજ્ઞાનીઓનું એવું માનવું છે કે પૃથ્વીના ઇતિહાસની શરૂઆતમાં, જયારે રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો ટૂંકા દ્વિ-જીવીમાં અવક્ષય થયો ત્યારે પૃથ્વી ઘણી વધુ ગરમી પેદા કરતી હશે. ગરમીના આ વધારાના જથ્થાથી, જે આજ કરતાં લગભગ બમણો હતો, એટલે કે આશરે 3 અબજ વર્ષો અગાઉ,<ref name="turcotte" /> પૃથ્વીમાં ઉષ્ણતામાનના પ્રવાહો વધાર્યા હશે, [[લાવારસ પ્રસારણ|લાવારસ પ્રસારણ]] ([[:en:mantle convection|mantle convection]]) અને [[પ્લેટ ટૅકટોનિકસ |પ્લેટ ટેકટોનિકસ]] ([[:en:plate tectonics|plate tectonics]])નો દર વધાર્યો હશે અને તેથી [[કોમાટ્ટિટ્સ |કોમાટ્ટિટ્સ]] ([[:en:komatiites|komatiites]]) જેવા અગ્નિકૃત ખડકોનું નિર્માણ થયું હશે, જે આજે બનતા જોવા મળતા નથી. <ref>{{cite journal
 | last=Vlaar | first=N | title=Cooling of the earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle | year=1994 |journal=Earth and Planetary Science Letters
 | volume=121 | page=1 | doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0
 | pages=1 }}</ref>

{| class="wikitable" border="1" style="text-align: center;"
|+વર્તમાન સમયમાં મુખ્ય ગરમી પેદા કરનાર રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો<ref name="T&S 137">{{cite book|last=Turcotte|first=D. L.|coauthors=Schubert, G.|title=Geodynamics|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England, UK|date=2002|edition=2|pages=137|chapter=4|isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> 
|-
!રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો 
!ગરમી વિસર્જન (ડબલ્યુ/કિ.ગ્રા. રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો) 
!અર્ધ-આયુષ્ય (વર્ષો) 
!સરેરાશ લાવારસનું કેન્દ્રીકરણ (રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો કિ.ગ્રા./લાવારસ કિ.ગ્રા.) 
!ગરમીનું વિસર્જન (ડબલ્યુ/કિ.ગ્રા. લાવારસ)
|-
|<sup>238</sup>U
|{{nowrap|9.46 × 10<sup>-5</sup>}}
|{{nowrap|4.47 × 10<sup>9</sup>}}
|{{nowrap|30.8 × 10<sup>-9</sup>}}
|{{nowrap|2.91 × 10<sup>-12</sup>}}
|-
|<sup>235</sup>U
|{{nowrap|5.69 × 10<sup>-4</sup>}}
|{{nowrap|7.04 × 10<sup>8</sup>}}
|{{nowrap|0.22 × 10<sup>-9</sup>}}
|{{nowrap|1.25 × 10<sup>-13</sup>}}
|-
|<sup>232</sup>Th
|{{nowrap|2.64 × 10<sup>-5</sup>}}
|{{nowrap|1.40 × 10<sup>10</sup>}}
|{{nowrap|124 × 10<sup>-9</sup>}}
|{{nowrap|3.27 × 10<sup>-12</sup>}}
|-
|<sup>40</sup>K
|{{nowrap|2.92 × 10<sup>-5</sup>}}
|{{nowrap|1.25 × 10<sup>9</sup>}}
|{{nowrap|36.9 × 10<sup>-9</sup>}}
|{{nowrap|1.08 × 10<sup>-12</sup>}}
|}

પૃથ્વી પરથી છૂટી પડતી કુલ ગરમી{{nowrap|4.2 × 10<sup>13</sup> Watts}}.<ref name="heat loss">{{cite journal
 | doi=10.1029/JB086iB12p11535 | title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss
 | year=1981 | last=Sclater | first=John G
 | journal=Journal of Geophysical Research | volume=86 |pages=11535
}}</ref>પૃથ્વીના ગર્ભની થર્મલ ઊર્જાનો અમુક ભાગ, પોપડા તરફ [[લાવારસના ગોટા]] ([[:en:Mantle plume|Mantle plume]])ઓ થકી પરિવહન પામે છે. ગરમી પ્રસારણની આ ક્રિયા ઊંચા-તાપમાનના ખડકોમાં ઉથલપાથલથી સર્જાય છે.લાવારસના આ ગોટા [[ગરમ પાણીના ઝરા (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|ગરમ પાણીના ઝરા]] ([[:en:Hotspot (geology)|hotspots]]) અથવા [[પૂર- લાવાનો ખડક|બેસાલ્ટ પૂર]] ([[:en:flood basalt|flood basalt]]) પેદા કરે છે.<ref>{{cite journal
 | author=Richards, M. A.; Duncan, R. A.; Courtillot, V. E.
 | title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails
 | journal=Science | year=1989 | volume=246
 | issue=4926 | pages=103–107
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...246..103R
 | doi=10.1126/science.246.4926.103 | access-date=2007-04-21
 | pmid=17837768 }}</ref>
પૃથ્વીના પેટાળમાંની મોટા ભાગની ગરમી દરિયા મધ્યે સર્જાતી પર્વતમાળા સાથે સંકળાયેલી લાવારસની ઉથલપાથલ અને પ્લેટ ટેકટોનિકસથી મુકત થાય છે. પૃથ્વીના પેટાળમાંની ગરમીના વિસર્જનનો અંતિમ મુખ્ય માર્ગ શિલાવરણમાં ગરમીના વહનનો છે. ખંડો કરતાં મહાસાગરોના તળિયે ભૂકવચ પ્રમાણમાં ઘણું પાતળું હોવાથી શિલાવરણમાંથી ગરમીનું મોટા ભાગનું વિસર્જન ત્યાં થતું હોય છે.<ref name="heat loss" />

=== ટૅકટોનિક પ્લેટ્સ ===
પૃથ્વીની બહારનું પ્રમાણમાં સખત એવું શિલાવરણ જયારે તૂટીને ટુકડાઓ થાય છે ત્યારે તેને [[ટૅકટોનિક પ્લેટ્સની યાદી|ટૅકટોનિક પ્લેટ]] ([[:en:List of tectonic plates|tectonic plate]]) કહે છે. આ પ્લેટ એટલે શિલાવરણના એવા સખત કપાયેલા ભાગો જે એકબીજાના સંદર્ભે ત્રણ પ્રકારમાંથી કોઈ એક પ્રકારની ગતિ કરે છેઃ [[કેન્દ્રગામી સીમા|કેન્દ્રગામી સીમાઓ]] ([[:en:Convergent boundary|Convergent boundaries]])- જેમાં બંને પ્લેટ એકબીજાની નજીક સરકે છે; [[વિરોધી દિશામાં જતી સીમાઓ|વિરોધી દિશામાં ગતિ કરતી સીમાઓ]] ([[:en:Divergent boundary|Divergent boundaries]]), જેમાં બંને પ્લેટ એકબીજાથી વિરુદ્વ દિશામાં ગતિ કરે છે અને [[રૂપાંતરણ સીમાઓ]] ([[:en:Transform boundary|Transform boundaries]]), જેમાં બંને પ્લેટ રીતસર એકબીજામાં ધસી જાય છે. આ પ્લેટોની સીમાઓ પર [[ભૂકંપ / ધરતીકંપ|ભૂકંપ]] ([[:en:Earthquake|Earthquake]]), જવાળામુખી, [[ઑરોજિની|પર્વત-રચના]] ([[:en:Orogeny|mountain-building]]) અને [[દરિયાઈ ખાઈ]] ([[:en:oceanic trench|oceanic trench]]) રચાવી જેવી બાબતો બનતી હોય છે.<ref>{{cite web | author=Kious, W. J.; Tilling, R. I. | date = 1999-05-05 | url = http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html | title = Understanding plate motions | publisher = USGS | access-date = 2007-03-02 }}</ref> 

ઘન પણ પ્રમાણમાં ઓછું સિનિગ્ધ એવું ઉપલું લાવારસ આવરણ- એસ્થેનોસ્ફિઅર પર આ ટેકટોનિક પ્લેટો ગતિ કરતી હોય છે. આ લાવારસ પ્લેટોની સાથે વહી શકે છે તેમ જ ગતિ કરી શકતો હોય છે.  ,<ref>{{cite web
 | first=Courtney | last=Seligman | year=2008
 | url = http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm
 | title = The Structure of the Terrestrial Planets
 | work = Online Astronomy eText Table of Contents
 | publisher = cseligman.com | access-date = 2008-02-28 }}</ref>
અને તેની ગતિ, [[પૃથ્વીનું લાવારસ આવરણ|પૃથ્વીના લાવારસ આવરણ]] ([[:en:Earth's mantle|Earth's mantle]])માંની ગરમી પ્રસારણની ગતિવિધિઓ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી હોય છે. 

ટૅકટોનિક પ્લેટો પૃથ્વીના પટ પર ગતિ કરતી હોવાથી મહાસાગરના તળિયું, તેની એકબીજાની તરફ કેન્દ્રગામી ગતિ કરતી સીમાઓથી [[સબડકશન|સબડકટ]] ([[:en:Subduction|subducted]]) થાય છે. 
તો એકબીજાથી વિરુદ્વ દિશામાં ગતિ કરતી સીમાઓ પર પેટાળમાંથી ધખધખતો લાવારસ બહાર આવવાથી [[મહાસાગર મધ્યેની ગિરિમાળા|દરિયાની વચ્ચે ગિરિમાળા]] ([[:en:mid-ocean ridge|mid-ocean ridge]]) રચાય છે.
આ પ્રકારની સતત ચાલતી રહેતી પ્રક્રિયાઓથી [[દરિયાઈ સ્તર/પોપડો|દરિયાઈ પોપડો]] ([[:en:oceanic crust|oceanic crust]]) સતત લાવારસમાં ફરીથી પરિવર્તિત થતો રહે છે. 
આ જ કારણોસર, મોટા ભાગના મહાસાગરોનું તળિયું (દરિયાઈ પોપડો) 1000 લાખ વર્ષો કરતાં ઓછી ઉંમર ધરાવે છે.  
પશ્ચિમ પૅસિફિક મહાસાગરમાં સૌથી જૂનો દરિયાઈ પોપડો મળી આવ્યો છે. આ દરિયાઈ પોપડાની ઉંમર આશરે 2000 લાખ વર્ષ ધારવામાં આવે છે. <ref>{{cite web | last = Duennebier | first = Fred | date = 1999-08-12 | url = http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html | title = Pacific Plate Motion | publisher = University of Hawaii | access-date = 2007-03-14 | archive-date = 2011-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web 
| author=Mueller, R.D.; Roest, W.R.; Royer, J.-Y.; Gahagan, L.M.; Sclater, J.G. | date = 2007-03-07 | url = http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html
 | title = Age of the Ocean Floor Poster
 | publisher = NOAA | access-date = 2007-03-14 }}</ref>
સરખામણી કરીએ તો સૌથી પુરાણો ખંડીય પોપડો 40300 લાખ વર્ષ જૂનો છે.<ref>{{cite journal|doi=10.1007/s004100050465|title=Priscoan (4.00-4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|year=1999|author=Bowring, Samuel A.|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology|volume=134|pages=3}}</ref> 

{| class="wikitable"
|+પૃથ્વીની મુખ્ય પ્લેટો <ref>{{cite web | author = Brown, W. K.; Wohletz, K. H. | year = 2005 | url = http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm | title = SFT and the Earth's Tectonic Plates | publisher = Los Alamos National Laboratory | access-date = 2007-03-02 | archive-date = 2013-02-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm | url-status = dead }}</ref>
|-
|rowspan="8" style="padding: 0px; text-align: center; font-size: smaller; width: 324px;"|[[ચિત્ર:Plates tect2 en.svg|center|320px]]<br />પૃથ્વીની મુખ્ય પ્લેટો દર્શાવતો નકશો
!પ્લેટનું નામ 
!વિસ્તાર<br /><span style="font-size: smaller;">10<sup>6</sup>&nbsp;km²</span> 
|-
|[[આફ્રિકન પ્લેટ]] ([[:en:African Plate|African Plate]])<ref group=note>અત્યારે આફ્રિકન પ્લેટમાંથી બનવાની પ્રક્રિયામાં હોય તેવી [[સોમાલી પ્લેટ]] ([[:en:Somali Plate|Somali Plate]])નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. 

જુઓઃ {{cite journal
  | first=Jean | last=Chorowicz | month=October | year=2005
  | title=The East African rift system
  | journal=Journal of African Earth Sciences
  | volume=43 | issue=1–3 | pages=379–410
  | doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019 }}</ref> ||style="text-align: center;"|78.0
|-
|[[એન્ટાર્કટિક પ્લેટ]] ([[:en:Antarctic Plate|Antarctic Plate]]) ||style="text-align: center;"|60.9
|-
|[[ઓસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ]] ([[:en:Australian Plate|Australian Plate]]) ||style="text-align: center;"|47.2
|-
|[[યુરેશિયન પ્લેટ]] ([[:en:Eurasian Plate|Eurasian Plate]])||style="text-align: center;"|67.8
|-
|[[ઉત્તર અમેરિકી પ્લેટ]] ([[:en:North American Plate|North American Plate]])||style="text-align: center;"|75.9
|-
|[[દક્ષિણ અમેરિકી પ્લેટ]] ([[:en:South American Plate|South American Plate]]) ||style="text-align: center;"|43.6
|-
|[[પૅસિફિક પ્લેટ]] ([[:en:Pacific Plate|Pacific Plate]])||style="text-align: center;"|103.3
|}

અન્ય નોંધપાત્ર પ્લેટોમાં [[ભારતીય પ્લેટ]] ([[:en:Indian Plate|Indian Plate]]), [[અરેબિયન પ્લેટ]] ([[:en:Arabian Plate|Arabian Plate]]), [[કૅરિબિયન પ્લેટ|કૅરેબિયન પ્લેટ]] ([[:en:Caribbean Plate|Caribbean Plate]]), [[દક્ષિણ અમેરિકા]] ([[:en:South America|South America]])ના પશ્ચિમ કિનારાની બીજી તરફ આવેલી [[નાઝ્કા પ્લેટ]] ([[:en:Nazca Plate|Nazca Plate]]) અને [[એટલાન્ટિક મહાસાગર]] ([[:en:Atlantic Ocean|Atlantic Ocean]])માં દક્ષિણે આવેલી [[સ્કોટિયા પ્લેટ]] ([[:en:Scotia Plate|Scotia Plate]])ને ગણી શકાય. 
500 અને 550 લાખ વર્ષો અગાઉ ભારતીય પ્લેટ અને ઓસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ ખરેખર જોડાયેલી હતી.
75 મિમી./વર્ષ<ref>{{cite web
 | author=Meschede, M.; Udo Barckhausen, U.
 | date=2000-11-20
 | url = http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm
 | title = Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center
 | work=Proceedings of the Ocean Drilling Program
 | publisher = Texas A&M University
 | access-date = 2007-04-02
}}</ref>ની ઝડપે ગતિ કરતી [[કોકોઝ પ્લેટ]] ([[:en:Cocos Plate|Cocos Plate]]) અને 52–69 મિમી./વર્ષની ઝડપે ગતિ કરતી પૅસિફિક પ્લેટ, સૌથી ઝડપી ગતિ કરતી દરિયાઈ પ્લેટો છે.
તેનાથી બીજા અંતિમે, આશરે 21 મિમી./વર્ષની ઝડપે ગતિ કરતી યુરેશિયન પ્લેટ સૌથી ધીમી ગતિ કરતી પ્લેટ છે. <ref>{{cite web
 | author = Staff
 | url = http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html
 | title = GPS Time Series
 | publisher = NASA JPL
 | access-date = 2007-04-02
 | archive-date = 2011-08-22
 | archive-url = https://www.webcitation.org/617Egjmvj?url=http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html
 | url-status = dead
 }}</ref>

=== સપાટી ===
પૃથ્વીના [[ભૂપ્રદેશ|ભૂ-પ્રદેશ]] ([[:en:terrain|terrain]])ની રચના સ્થળે સ્થળે જુદી જોવા મળે છે. પૃથ્વીની સપાટીનો આશરે 70.8%<ref name="Pidwirny2006">{{cite web
 | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006
 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
 | title = Fundamentals of Physical Geography
 | edition = 2nd Edition
 | publisher = PhysicalGeography.net
 | access-date = 2007-03-19 }}</ref> ભાગ પાણીથી ઘેરાયેલો છે. [[સમુદ્રમાં જતી ખંડીય કાંધી|સમુદ્રમાં જતી ખંડીય કાંધી]] ([[:en:continental shelf|continental shelf]]) પણ મોટા ભાગે દરિયાઈ સપાટીની નીચે ડૂબેલી છે. 
જયાં જયાં આ સપાટીઓ ભેગી થઈ છે ત્યાં પર્વતો બન્યા છે, જેમ કે [[દરિયા વચ્ચેની ગિરિમાળા|દરિયાની વચ્ચે રચાયેલી ગિરિમાળા]] ([[:en:mid-ocean ridge|mid-ocean ridge]])ઓ તેમ જ દરિયાના પેટાળમાંના [[જવાળામુખી]] ([[:en:volcano|volcano]])ઓ,<ref name="ngdc2006" /> [[દરિયાઈ ખાઈ]] ([[:en:oceanic trench|oceanic trench]]), [[દરિયાની અંદરની ખીણ|દરિયામાં આવેલી ખીણ]] ([[:en:submarine canyon|submarine canyon]]), [[દરિયાઈ પ્લેટુ (સમથળ પ્રદેશ)|દરિયાઈ પ્લેટુ(સમથળ પ્રદેશ)]] ([[:en:oceanic plateau|oceanic plateau]]) અને [[અગાધ ઊંડા મેદાનો|અગાધ ઊંડાં મેદાનો]] ([[:en:abyssal plain|abyssal plain]]). 
પાણીથી ઘેરાયેલા ન હોય તેવા બાકીના 29.2% પર [[પર્વતો]] ([[:en:mountains|mountains]]), [[રણ]] ([[:en:deserts|deserts]]), [[મેદાનો]] ([[:en:plain|plain]]), [[પ્લેટુ (સમથળ પ્રદેશ)|પ્લેટુ (સમથળ પ્રદેશો)]] ([[:en:plateau|plateau]]) અને અન્ય [[ભૂ-આકૃતિ વિજ્ઞાન (જિઓમોફોર્મોલૉજી)|ભૂ-રચનાઓ]] ([[:en:Geomorphology|geomorphologies]]) જોવા મળે છે. 


[[ધોવાણ અને ટૅકટોનિકસ|ટૅકટોનિકસ અને ધોવાણ]] ([[:en:erosion and tectonics|tectonics and erosion]])ની અસરોથી પૃથ્વીની સપાટી અમુક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયાંતરોએ ફેરરૂપાંતરણ પામતી રહે છે. 
પ્લેટ ટૅકટોનિકસના કારણે જોડાતી અથવા તૂટતી સપાટીઓનો આધાર [[ભેજપાત (હવામાનશાસ્ત્ર)|ભેજપાત કે વરસાદ]] ([[:en:Precipitation (meteorology)|precipitation]])થી લઈને થર્મલ સાયકલ અને રાસાયણિક અસરો સુધીના સ્થિર [[વાતાવરણની સ્થિતિ|હવામાન]] ([[:en:weathering|weathering]]) પર રહે છે. [[હિમરાશિ]] ([[:en:Glaciation|Glaciation]]) એકઠી થવી, [[કિનારાનું ધોવાણ]] ([[:en:coastal erosion|coastal erosion]]), [[પરવાળાંના ખડક]] ([[:en:coral reef|coral reef]]) કે ટાપુ બનવા અને તે ઉપરાંત વિશાળ ઉલ્કાના પડવાથી ઊભી થતી અસરો<ref>{{cite web | last = Kring | first = David A. | url = http://www.lpl.arizona.edu/SIC/impact_cratering/intro/ | title = Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects | publisher = Lunar and Planetary Laboratory | access-date = 2007-03-22 | archive-date = 2007-02-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070206013306/http://www.lpl.arizona.edu/SIC/impact_cratering/intro/ | url-status = dead }}</ref> પણ ભૂ-પ્રદેશને ફેર-આકાર આપવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે.  

[[ચિત્ર:AYool topography 15min.png|left|thumbnail|પૃથ્વીની આજની [[ભૂ-પ્રદેશ|અલ્ટીમેટ્રી]] ([[:en:terrain|altimetry]]) અને [[બૅથીમેટ્રી]] ([[:en:bathymetry|bathymetry]]). [[નેશનલ જિઓફિઝિકલ ડેટા સેન્ટર]] ([[:en:National Geophysical Data Center|National Geophysical Data Center]])ના [http://www.ngdc.noaa.gov/seg/fliers/se-1104.shtml ભૂ-પ્રદેશ આધારિત ડિજિટલ ભૂ-પ્રદેશ મૉડલ]માંથી મળતી માહિતી.]] 


[[ખંડીય પોપડો / પડ|ખંડીય પોપડા]] ([[:en:continental crust|continental crust]]) [[ગ્રેનાઈટ]] ([[:en:granite|granite]]) અને [[એન્ડેસાઈટ]] ([[:en:andesite|andesite]]) જેવા ઓછી ઘનતા ધરાવતા [[અગ્નિકૃત ખડકો]] ([[:en:igneous rock|igneous rock]])થી બનેલા છે. 
મુખ્યત્વે દરિયાનું તળિયું જેનાથી બને છે તે [[બૅસાલ્ટ]] ([[:en:basalt|basalt]]) જેવા વધુ ઘનતા ધરાવતા લાવાથી બનેલા ખડકો ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. <ref>{{cite web
 | author = Staff
 | url = http://volcano.und.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html
 | title = Layers of the Earth
 | publisher = Volcano World
 | access-date = 2007-03-11
 | archive-date = 2007-02-24
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070224173532/http://volcano.und.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html
 | url-status = dead
 }}</ref>
[[જળકૃત ખડકો|જળકૃત ખડક]] ([[:en:Sedimentary rock|Sedimentary rock]]) 
એ કાંપ એકઠો થવાથી અને પછી પાણીના દબાણથી બંધાઈને બનતો ખડક છે. 
ભૂકવચનો માત્ર ૫% હિસ્સો જ જળકૃત ખડકોનો બનેલો હોવા છતાં ખંડીય સપાટીઓનો આશરે 75% જેટલો ભાગ જળકૃત ખડકોથી બનેલો છે.<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | access-date = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>
પૃથ્વી પર મળી આવતા ત્રીજા પ્રકારના ખડક છે [[રૂપાંતરિત ખડક]] ([[:en:metamorphic rock|metamorphic rock]]). ખૂબ વધુ દબાણ અથવા ઊંચું તાપમાન અથવા આ બંનેના કારણે જે-તે પ્રકારનો ખડક રૂપાંતરણ પામીને જે ખડક બને તેને રૂપાંતરિત ખડક કહે છે. 
પૃથ્વીની સપાટી પર વિપુલ પ્રમાણમાં મળી આવતા સિલિકેટ ખનિજોમાં [[સ્ફટિક]] ([[:en:quartz|quartz]]), [[ફલેડ્સ્પાર (પાસાદાર ખનિજ પદાર્થ)|ફલેડ્સ્પાર]] ([[:en:feldspar|feldspar]]), [[ઍમ્ફીબોલ|એમ્ફીબોલ]] ([[:en:amphibole|amphibole]]), [[અબરખ]] ([[:en:mica|mica]]), [[પાયરોકિસન]] ([[:en:pyroxene|pyroxene]]) અને [[ઓલિવીયન]] ([[:en:olivine|olivine]])નો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web | author = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | access-date = 2007-03-20 | archive-date = 2009-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090613005203/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>
સામાન્ય કાર્બનિટ ખનિજોમાં [[કેલકાઈટ|કૅલકાઈટ]] ([[:en:calcite|calcite]]) ([[ચૂનો|ચૂના]] ([[:en:limestone|limestone]])માં મળી આવે છે), [[અરાગોનાઈટ]] ([[:en:aragonite|aragonite]]) અને [[ડૉલમાઈટ (મૅગ્નેશિયાવાળો ચૂનાનો પથ્થર)]] ([[:en:dolomite|dolomite]])નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web | last=Cox | first=Ronadh | year=2003 | url=http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html | title=Carbonate sediments | publisher=Williams College | access-date=2007-04-21 | archive-date=2009-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090405173359/http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html | url-status=dead }}</ref>



[[ભૂકવચ]] ([[:en:pedosphere|pedosphere]]) એ પૃથ્વીનું સૌથી બહારનું સ્તર છે, જે [[માટી]] ([[:en:soil|soil]])નું બનેલું છે અને [[પિડૉજિનેસિસ|માટી બનવાની પ્રક્રિયાઓ]] ([[:en:pedogenesis|soil formation processes]]) પર આધારિત છે.  
[[શિલાવરણ]] ([[:en:lithosphere|lithosphere]]), વાયુમંડળ, [[જળમંડળ]] ([[:en:hydrosphere|hydrosphere]]) અને જીવમંડળની વચ્ચે સરહદ પર તે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. 
હાલમાં, કુલ જમીનમાંથી 13.31% જમીન ખેતીલાયક છે અને તેમાંથી માત્ર 4.71% પર કાયમી પાક લઈ શકાય છે. <ref name=cia>{{cite web
 | author=Staff
 | date=2008-07-24
 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | title=World
 | work=The World Factbook
 | publisher=Central Intelligence Agency
 | access-date=2008-08-05
 | archive-date=2010-01-05
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | url-status=dead
 }}</ref>
અત્યારે પૃથ્વીની જમીન સપાટીના આશરે 40%નો ઉપયોગ ખેતી માટે અને ગોચર માટે થાય છે અથવા બીજા શબ્દોમાં, આશરે 1.3{{e|7}} કિ.મી.²નો ખેતી માટે અને 3.4{{e|7}} કિ.મી.²નો ગોચર માટે ઉપયોગ થાય છે. <ref>{{cite book
 | author=FAO Staff | year=1995
 | title=FAO Production Yearbook 1994
 | edition=Volume 48
 | publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations
 | location=Rome, Italy | isbn=9250038445 }}</ref>


[[મૃત સમુદ્ર]] ([[:en:Dead Sea|Dead Sea]])ના દરિયાની સપાટી પરથી સૌથી નીચા બિંદુ -418 મી.થી લઈને [[એવરેસ્ટ પર્વત]] ([[:en:Mount Everest|Mount Everest]])ના 2005 મુજબના દરિયાની સપાટી પરથી સૌથી ઊંચા બિંદુ 8848 મી. સુધી પૃથ્વીની જમીનની સપાટી બદલાતી રહેતી હોય છે. દરિયાની સપાટીથી જમીનની સરેરાશ ઊંચાઈ 840 મી. છે. <ref name=sverdrup>{{cite book
 | first=H. U. | last=Sverdrup
 | coauthors=Fleming, Richard H. | date=1942-01-01
 | title=The oceans, their physics, chemistry, and general biology
 | publisher=Scripps Institution of Oceanography Archives
 | url=http://repositories.cdlib.org/sio/arch/oceans/
 | access-date=2008-06-13 }}</ref>

=== જળમંડળ ===
[[ચિત્ર:Earth elevation histogram 2.svg|thumbnail|પૃથ્વીની સપાટીની ઊંચાઈ દર્શાવતો [[હિસ્ટોગ્રામ]] ([[:en:histogram|histogram]]). પૃથ્વીની સપાટીનો આશરે 71% ભાગ પાણીથી ઘેરાયેલો છે.]] 
પૃથ્વીની સપાટી પર પાણીની વિપુલ માત્રા એ પૃથ્વીનું એક એવું અદ્વિતીય પાસું છે જે તેને સૌરમંડળમાં "ભૂરા ગ્રહ’ તરીકે બીજા ગ્રહોથી જુદી પાડે છે. 
પૃથ્વીનું જળમંડળ મુખ્યત્વે મહાસાગરોનું બનેલું છે પણ આમ જોવા જઇએ તો તેમાં વિશ્વના તમામ જળાશયો- ભૂમધ્ય સમુદ્રો, સરોવરો, તળાવ, નદી અને 2,000 મી.ના ઊંડાણે આવેલા ભૂતળના જળનો પણ સમાવેશ થાય છે. 
દરિયામાંની સૌથી ઊંડી જગ્યા [[પૅસિફિક મહાસાગર]] ([[:en:Pacific Ocean|Pacific Ocean]])માં [[મરિઆના ખાઈ]] ([[:en:Mariana Trench|Mariana Trench]])ની [[ચેલેન્જર ડીપ]] ([[:en:Challenger Deep|Challenger Deep]]) છે, જે -10,911.4 મી. ઊંડાઈ ધરાવે છે.<ref group="note">આ માર્ચ 1995માં ''[[કઈકો]] ([[:en:Kaikō|Kaikō]])'' પાત્ર દ્વારા લેવામાં આવેલું માપ છે, જે અત્યાર સુધી લેવાયેલા માપમાં તેને સૌથી વધુ ચોકસાઈભરેલું માનવામાં આવે છે. 
વધુ વિગતો માટે [[ચેલેન્જર ડીપ]] ([[:en:Challenger Deep|Challenger Deep]]) લેખ જોશો. </ref><ref>{{cite web | title=7,000 m Class Remotely Operated Vehicle ''KAIKO 7000'' | url=http://www.jamstec.go.jp/e/about/equipment/ships/kaiko7000.html | publisher=Japan Agency for Marine-Earth Science and Technology (JAMSTEC) | access-date=2008-06-07 | archive-date=2020-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410211118/http://www.jamstec.go.jp/e/about/equipment/ships/kaiko7000.html | url-status=dead }}</ref>મહાસાગરોની સરેરાશ ઊંડાઈ 3,800 મી. હોય છે, જે ખંડોની સરેરાશ ઊંચાઈ કરતાં ચારગણી છે. <ref name=sverdrup/>


મહાસાગરોનું દળ લગભગ 1.35{{e|18}} [[મેટ્રિક ટન]] ([[:en:metric ton|metric ton]]) અથવા તો પૃથ્વીના કુલ દળના 1/4400 ભાગ જેટલું છે અને તે 1.386{{e|9}} કિ.મી.<sup>3</sup> જેટલો વિસ્તાર રોકે છે. 

જો પૃથ્વી પર જમીન એકસરખી સપાટ રીતે વિસ્તરેલી હોત તો પાણીની સપાટી 2.7 કિ.મી. કરતાં પણ વધુ ઊંચાઈએ હોત. <ref group=note>પૃથ્વી પરના મહાસાગરોનું કુલ કદ 1.4{{e|9}} કિ.મી.<sup>3</sup> છે.પૃથ્વીની સપાટીનું કુલ ક્ષેત્રફળ 5.1{{e|8}} કિ.મી.² છે.એટલે, સૌથી પહેલી ધારણા મુજબ, સરેરાશ ઊંડાઈ આ બંનેના ગુણોત્તર જેટલી અથવા તો 2.7 કિ.મી. હોઈ શકે. 

</ref>
આશરે 97.5% પાણી ખારું/ક્ષારયુકત છે જયારે બાકીનું 2.5% પાણી તાજું છે. 
આ તાજા પાણીનો મોટો ભાગ, આશરે 68.7%, અત્યારે બરફ સ્વરૂપે છે.<ref>{{cite web
 | author = Igor A. Shiklomanov ''et al''
 | year = 1999
 | url = http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/
 | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO
 | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg
 | access-date = 2006-08-10
 | archive-date = 2013-04-03
 | archive-url = https://www.webcitation.org/6FbsxLE2m?url=http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/
 | url-status = dead
 }}</ref>


મહાસાગરોના કુલ દળનો લગભગ 3.5% ભાગ [[નમક]] ([[:en:salt|salt]])નો બનેલો છે. 
નમકનો આ જથ્થો કાં તો જવાળામુખીમાંથી મુકત થયો હોય છે અથવા તો પછી ઠંડા પડેલા અગ્નિકૃત ખડકોમાંથી ખેંચાયેલો હોય છે. <ref>{{cite web
 | last = Mullen
 | first = Leslie
 | date = 2002-06-11
 | url = http://www.astrobio.net/news/article223.html
 | title = Salt of the Early Earth
 | publisher = NASA Astrobiology Magazine
 | access-date = 2007-03-14
 | archive-date = 2007-07-22
 | archive-url = https://www.webcitation.org/5QVie9nX9?url=http://www.astrobio.net/news/article223.html
 | url-status = dead
 }}</ref>
ઘણી દરિયાઈ જીવ-સૃષ્ટિના અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક એવા વાતાવરણમાંના ઓગળેલા વાયુઓ પણ મહાસાગરમાં સંગ્રાહાયેલા હોય છે. <ref>{{cite web | last = Morris | first = Ron M. | url = http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html | title = Oceanic Processes | publisher = NASA Astrobiology Magazine | access-date = 2007-03-14 | archive-date = 2009-04-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html | url-status = dead }}</ref>
વિશ્વના હવામાનને દરિયાના પાણી ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ રીતે અસર કરે છે,  


મહાસાગરો [[ગરમીના સંગ્રહસ્થાન|ગરમીના વિશાળ સંગ્રહસ્થાન]] ([[:en:heat reservoir|heat reservoir]]) તરીકે કામ કરતા હોવાથી <ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = 2006-04-24 | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | access-date = 2007-03-14
}}</ref>
દરિયાઈ તાપમાનના વિતરણમાં ફેરફારોથી 
આબોહવામાં નોંધપાત્ર બદલાવો આવે છે, જેમ કે 
[[અલ નીનો- દક્ષિણી આવર્તનો]] ([[:en:El Niño-Southern Oscillation|El Niño-Southern Oscillation]]).<ref>{{cite web
 | first =Sharron
 | last =Sample
 | date =2005-06-21
 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | title =Sea Surface Temperature
 | publisher =NASA
 | access-date =2007-04-21
 | archive-date =2008-04-08
 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080408000148/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | url-status =dead
 }}</ref>

=== વાતાવરણ / વાયુમંડળ ===
લગભગ 8.5 કિ.મી. [[ઊંચાઈ]] ([[:en:scale height|scale height]]) સુધી, પૃથ્વીની સપાટી પર [[વાતાવરણનું દબાણ]] ([[:en:atmospheric pressure|atmospheric pressure]]) સરેરાશ 101.325 [[કેપીએ (કિલો પાસ્કલ)|કેપીએ(કિલો પાસ્કલ)]] ([[:en:kPa|kPa]]) જેટલું હોય છે. <ref name="earth_fact_sheet"/>
તેમાં 78% નાઈટ્રોજન અને 21% ઑકિસજન હોય છે અને તે સિવાય ખૂબ ઓછા પ્રમાણમાં તેમાં પાણીની વરાળ, કાર્બન ડાયોકસાઈડ અને અન્ય વાયુરૂપ પરમાણુઓ પણ હોય છે. 
હવામાન અને મોસમના કેટલાક બદલાવો અનુસાર તથા [[અક્ષાંશ]] ([[:en:latitude|latitude]]) સાથે [[અધોમંડળ (ટ્રોપોસ્ફિઅર)]] ([[:en:troposphere|troposphere]])ની ઊંચાઈ બદલાય છે જે ધ્રુવો પર 8 કિ.મી.થી માંડીને વિષુવવૃત્ત પર 17 કિ.મી. સુધી બદલાતી રહે છે.<ref>{{cite web | last=Geerts | first=B. | coauthors=Linacre, E. | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | title=The height of the tropopause | month=November | year=1997 | work=Resources in Atmospheric Sciences | publisher=University of Wyoming | access-date=2006-08-10 | archive-date=2020-04-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | url-status=dead }}</ref>  


પૃથ્વી પરના જીવમંડળના કારણે, [[વાતાવરણ/ વાયુમંડળ|વાયુમંડળ]] ([[:en:atmosphere|atmosphere]])માં નોંધપાત્ર બદલાવ આવ્યો છે. 
2.7 અબજ વર્ષ પહેલાં [[ઑકિસજનની ઉત્ક્રાંતિ#પ્રકૃતિમાં ઑકિસજનની ઉત્ક્રાંતિ|ઑકિસજનની હાજરીમાં થતી  પ્રકાશસંશ્ર્લેષણ]] ([[:en:Oxygen evolution#Oxygen evolution in nature|Oxygenic photosynthesis]])ની ક્રિયાની શરૂઆત થઈ હતી. તે સમયે મુખ્યત્વે નાઈટ્રોજન-ઑકિસજન [[વાતાવરણ/ વાયુમંડળ|વાતાવરણ]] ([[:en:atmosphere|atmosphere]]) [[ઑકિસજન સંકટ|રચાયું]] ([[:en:Oxygen Catastrophe|forming]]) હતું, જે આજે પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.  
આ બદલાવના કારણે [[ઍરોબિક જીવસૃષ્ટિ|ઍરોબિક જીવસૃષ્ટિ (વાયુમાં જીવતાં સૂક્ષ્મજીવો)]] ([[:en:aerobic organisms|aerobic organisms]]) વિપુલ પ્રમાણમાં વિકસી શકી તેમ જ ઓઝોન સ્તરનું નિર્માણ થયું. પૃથ્વીનું લોહચુંબકીય ક્ષેત્ર, ઍરોબિક જીવસૃષ્ટિ અને ઓઝોન સ્તરે આ ત્રણેની સંયુકત અસરના પરિણામે [[પારજાંબલી / નીલાતીત|પારજાંબલી]] ([[:en:ultraviolet|ultraviolet]]) [[સૌર કિરણોત્સર્ગ]] ([[:en:solar radiation|solar radiation]]) અવરોધાયા- પૃથ્વી પર પહોંચતા અટકયા અને પરિણામે પૃથ્વી પર જીવન શકય બન્યું.  
પાણીનું વરાળમાં રૂપાંતર, ઉપયોગી ગૅસ પૂરાં પાડવા, નાની [[ઉલ્કા|ઉલ્કાઓ]] ([[:en:meteor|meteor]]) સપાટી પર અથડાય તે પહેલાં તેને ભસ્મીભૂત કરવી અને મધ્યમ તાપમાન જાળવી રાખવું એ પૃથ્વી પર જીવનને લાભદાયી નીવડતી વાતાવરણની અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ અસરો છે. <ref name="atmosphere">{{cite web | author = Staff | date = 2003-10-08 | url = http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2020-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | url-status = dead }}</ref>
આ છેલ્લી બાબત [[ગ્રીન હાઉસ અસર]] ([[:en:greenhouse effect|greenhouse effect]]) તરીકે જાણીતી છેઃ વાતાવરણમાંના સૂક્ષ્મ રજકણો/પરમાણુઓ જમીન પરથી ફેંકાતી થર્મલ ઊર્જાને ઝીલે છે અને આ રીતે સામાન્ય તાપમાનને વધારે છે. 
પૃથ્વીના વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોકસાઈડ, પાણીની વરાળ, મિથેન અને ઓઝોન એ મુખ્ય [[ગ્રીન હાઉસ વાયુઓ]] ([[:en:greenhouse gas|greenhouse gas]]) છે. 
ગરમી રોકી રાખતી આ અસર વિના, પૃથ્વીની સપાટી પરનું સરેરાશ તાપમાન -18 ડિગ્રી સેલ્સિયસ પહોંચી જાત અને જીવનના અસ્તિત્વની કોઈ સંભાવના રહેત નહીં. <ref name="Pidwirny2006" />
==== હવામાન અને આબોહવા ====
પૃથ્વીના વાતાવરણ/ વાયુમંડળને કોઈ ચોક્કસ સીમા નથી. એ ધીમે ધીમે પાતળું બનતું જાય છે અને છેવટે બાહ્ય અવકાશમાં વિલીન થઈ જાય છે. 

વાયુમંડળના દળનો એક તૃતીયાંશ ભાગ, પૃથ્વીની સપાટીને અડીને પહેલાં 11 કિ.મી.માં સમાયેલો છે. 
સૌથી નીચેના સ્તરને [[અધોમંડળ (ટ્રોપોસ્ફિઅર)]] ([[:en:troposphere|troposphere]]) કહેવામાં આવે છે.સૂર્યની ગરમી આ સ્તરને તથા તેની નીચેની જમીનને તપાવે છે, જેના કારણે હવાનું વિસ્તરણ થાય છે.

આ ગરમ, ઓછી ઘનતાવાળી હવા પાછી ઊંચે જાય છે અને તેની જગ્યા વધુ ઘનતાવાળી ઠંડી હવા લે છે. 

આમ [[વાતાવરણીય પરિભ્રમણ]] ([[:en:atmospheric circulation|atmospheric circulation]]), એટલે કે ગરમીની ઊર્જાનું ફેરવિતરણ, હવામાન અને આબોહવાનું સંચાલન કરે છે. <ref name="moran2005">{{cite web | last=Moran | first=Joseph M. | year=2005 | url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html | title=Weather | work=World Book Online Reference Center | publisher=NASA/World Book, Inc. | access-date=2007-03-17 | archive-date=2010-12-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html | url-status=dead }}</ref>



વાતાવરણના પરિભ્રમણમાં 30° અક્ષાંશથી નીચેના વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારોમાં વાતા [[વ્યાપારી વાયુ|વ્યાપારી વાયુઓ]] ([[:en:trade winds|trade winds]]) અને 30° અને 60° વચ્ચેના મધ્ય-અક્ષાંશો પર વાતા [[પશ્ચિમી વાયુ|પશ્ચિમી વાયુઓ]] ([[:en:westerlies|westerlies]]) મુખ્ય છે. 

30° અને 60°.<ref name="berger2002">{{cite web
 | last = Berger | first = Wolfgang H. | year=2002
 | url = http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml
 | title = The Earth's Climate System
 | publisher = University of California, San Diego
 | access-date = 2007-03-24 }}</ref>આબોહવા નિશ્ચિત કરવામાં મહાસાગરોના પ્રવાહો પણ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. આ પ્રવાહોમાં [[થર્મોહેલાઈન પરિભ્રમણ |થર્મોહેલાઈન પરિભ્રમણ]] ([[:en:thermohaline circulation|thermohaline circulation]]) મુખ્ય છે જે વિષુવવૃત્તીય મહાસાગરોના ગરમ પ્રવાહોને ધ્રુવીય વિસ્તારો સુધી લઈ જાય છે. <ref>{{cite web
 | first=Stefan | last=Rahmstorf | year=2003
 | url =http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html
 | title =The Thermohaline Ocean Circulation
 | publisher =Potsdam Institute for Climate Impact Research
 | access-date = 2007-04-21 }}</ref>



વૈશ્વિક [[હવાનું દળ |હવાના દળ]] ([[:en:air mass|air mass]])ના |left|thumbnail|સ્રોત વિસ્તારો]] 
સપાટી પરના બાષ્પીભવનથી પેદા થયેલી પાણીની વરાળ ચક્રાકાર પરિભ્રમણથી વાતાવરણમાં પરિવહન પામે છે.

જયારે વાતાવરણના પરિબળોના કારણે ગરમ, ભેજવાળી હવા ઊંચકાય છે ત્યારે તેમાંનું પાણી સંકોચાય છે અને સપાટી પર [[ભેજપાત (હવામાનશાસ્ત્ર)|ભેજપાત]] ([[:en:Precipitation (meteorology)|precipitation]]) રૂપે સ્થિર થાય છે. <ref name="moran2005" />
મોટા ભાગનું પાણી વળી પાછું નદીઓ થકી નીચે આવે છે અને સામાન્ય રીતે મહાસાગરોમાં પાછું ઠલવાય છે અથવા તો [[તળાવ / સરોવર|તળાવ/સરોવર]] ([[:en:lake|lake]])માં જમા થાય છે. 
જમીન પર જીવન ટકાવવા પાછળ આ [[જળ ચક્ર|જળચક્ર]] ([[:en:water cycle|water cycle]]) આવશ્યક ભૂમિકા ભજવે છે, એટલું જ નહીં પણ એક પછી એક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયગાળાઓ દરમ્યાન સપાટી ધોવાણ પાછળ પણ તે એક મુખ્ય પરિબળ છે. 
ભેજપાત / વરસાદની ભાત ખૂબ વ્યાપક રીતે, દર વર્ષે અમુક મીટર પાણીથી લઈને મિલીમીટર કરતાં પણ ઓછું એમ બદલાતી જોવા મળે છે.  

દરેક વિસ્તારમાં એકંદર ભેજપાત / વરસાદ કેટલો થશે તેનો આધાર [[વાતાવરણીય પરિભ્રમણ]] ([[:en:Atmospheric circulation|Atmospheric circulation]]), ભૂ-પ્રદેશની રચના અને તાપમાનના ફેરફારો પર રહે છે.<ref>{{cite web
 | author = Various
 | date = 1997-07-21
 | url = http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml
 | title = The Hydrologic Cycle
 | publisher = University of Illinois
 | access-date = 2007-03-24
 | archive-date = 2020-04-27
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200427090734/http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml
 | url-status = dead
 }}</ref>


એકંદરે સરખી આબોહવા ધરાવતા અમુક ચોક્કસ અક્ષવૃત્તોમાં પૃથ્વીને વહેંચી શકાય છે. 
વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવીય પ્રદેશો સુધી, પૃથ્વી પર [[રેખાવૃત્તો|ઉષ્ણકટિબંધ]] ([[:en:tropics|tropical]]) (અથવા વિષુવવૃત્તીય), [[પેટા-રેખાવૃત્તો|સમશીતોષ્ણકટિબંધ]] ([[:en:Subtropics|subtropical]]), [[સમશીતોષ્ણ]] ([[:en:temperate|temperate]]) અને [[ધ્રુવીય પ્રદેશો|ધ્રુવીય]] ([[:en:Polar region|polar]]) આબોહવા એમ વિસ્તરેલા છે. <ref>{{cite web
 | author = Staff
 | url = http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Climate/Older/Climate_Zones.html
 | title = Climate Zones
 | publisher = UK Department for Environment, Food and Rural Affairs
 | access-date = 2007-03-24
 | archive-date = 2010-08-08
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100808131632/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html
 | url-status = dead
 }}</ref> 
પ્રમાણમાં હવાના એકસરખા દળની લાક્ષણિકતા ધરાવતા વિસ્તારો મુજબ તાપમાન અને ભેજપાત/વરસાદના આધારે પણ આબોહવાને વર્ગીકૃત કરી શકાય.  
[[કૉપ્પેન કલાઈમેટ કલાસિફિકેશન (કૉપ્પેનનું આબોહવા વર્ગીકરણ)|કૉપ્પેન આબોહવા વર્ગીકરણ]] ([[:en:Köppen climate classification|Köppen climate classification]]) પદ્ધતિ સૌથી વધુ પ્રચલિત છે ([[વ્લાદીમીર કૉપ્પેન]] ([[:en:Wladimir Köppen|Wladimir Köppen]])ના વિદ્યાર્થી રુડોલ્ફ ગેઈગરે સુધારેલી પદ્ધતિ) જેમાં મુખ્ય પાંચ પ્રકારો (ભેજવાળા કટિબંધો, [[રણ|શુષ્ક]] ([[:en:Desert|arid]]), મધ્યમ ભેજ ધરાવતા અક્ષાંશો, [[ખંડીય આબોહવા|ખંડીય]] ([[:en:Continental climate|continental]]) અને ઠંડા ધ્રુવ) છે અને તેને પણ ફરીથી વધુ ચોક્કસ પેટા-પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.<ref name="berger2002" />

==== ઊર્ધ્વ વાયુમંડળ ====
[[Image:Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|thumb|right|300px|ભ્રમણકક્ષા પરથી લેવાયેલી આ તસવીર પૃથ્વીના વાયુમંડળને કારણે આંશિક રીતે ઢંકાયેલા પૂર્ણ ચંદ્રને દર્શાવે છે. ''
[[નાસા (NASA)|નાસા(NASA)]] ([[:en:NASA|NASA]])ની તસવીર.]]અધોમંડળ (ટ્રોપોસ્ફિઅર)ની ઉપરનું વાતાવરણ સામાન્ય રીતે [[ઊર્ધ્વમંડળ (સ્ટ્રેટોસ્ફિઅર)]] ([[:en:stratosphere|stratosphere]]), [[મધ્યમંડળ (મેસોસ્ફિઅર)]] ([[:en:mesosphere|mesosphere]]) અને [[ઉષ્ણમંડળ (થર્મોસ્ફિઅર)]] ([[:en:thermosphere|thermosphere]])માં વહેંચાયેલું હોય છે. <ref name="atmosphere" />
આ દરેક સ્તર [[વિલીન થવાનો દર]] ([[:en:lapse rate|lapse rate]]) જુદો જુદો ધરાવે છે, જે ઊંચાઈ સાથે બદલાતા તાપમાનના દરને નિશ્ચિત કરે છે. 
આ સ્તરો પછી [[બાહ્યમંડળ (એકસોસ્ફિઅર)]] ([[:en:exosphere|exosphere]]) આવેલું છે જે [[ચુંબકીયમંડળ (મેગ્નેટોસ્ફિઅર)|ચુંબકીયમંડળ]] ([[:en:magnetosphere|magnetosphere]])માં વિલીન થાય છે.
અહીં પૃથ્વીનાં ચુંબકીય ક્ષેત્રો [[સૌર વાયુ]] ([[:en:solar wind|solar wind]])ના સંપર્કમાં આવે છે. <ref>{{cite web
 | author=Staff | year = 2004
 | url = http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm
 | title = Stratosphere and Weather; Discovery of the Stratosphere | publisher = Science Week
 | access-date = 2007-03-14 }}</ref>પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખતો વાતાવરણનો એક અગત્યનો ભાગ ઓઝોન સ્તર છે. અધોમંડળના હિસ્સારૂપ આ સ્તર, પૃથ્વીની સપાટીને સૂર્યના નીલાતીત કિરણોથી આંશિક રીતે કવચ આપે છે.  
પૃથ્વીની સપાટીથી 100 કિ.મી. ઉપર, [[કારમૅન રેખા]] ([[:en:Kármán line|Kármán line]])ને વાયુમંડળ અને અવકાશ વચ્ચેની સીમા તરીકે પ્રાયોગિક ધોરણે કલ્પવામાં આવી છે. <ref>{{cite web
 | first =S. Sanz Fernández
 | last =de Córdoba
 | date =2004-06-21
 | url =http://www.un.org/members/list.shtml
 | title =100&nbsp;km. Altitude Boundary for Astronautics
 | publisher =Fédération Aéronautique Internationale
 | access-date =2007-04-21
 | archive-date =2009-04-17
 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090417145758/http://www.un.org/members/list.shtml
 | url-status =dead
 }}</ref>



થર્મલ ઊર્જાને કારણે, પૃથ્વીના વાયુમંડળની બહારની ધાર પરના કેટલાક રજકણોનો વેગ એટલો વધે છે કે તે પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણમાંથી [[છટકવાનો વેગ|છટકી]] ([[:en:escape velocity|escape]]) શકે છે. 
આ રીતે ધીમી પણ સાતત્યપૂર્ણ ગતિથી [[વાતાવરણમાંથી મુક્ત થવું|વાયુમંડળ અવકાશમાં ભળતું રહે છે]] ([[:en:Atmospheric escape|leakage of the atmosphere into space]]). 
અસ્થિર [[હાઈડ્રોજન|હાઇડ્રોજન]] ([[:en:hydrogen|hydrogen]]) અણુ પ્રમાણમાં હલકો હોવાથી તે વધુ ઝડપથી [[છટકવાનો વેગ|છટકવા માટેનો વેગ]] ([[:en:escape velocity|escape velocity]]) મેળવી શકે છે અને અન્ય વાયુઓની સાપેક્ષે વધુ પ્રમાણમાં અવકાશમાં મુકત થાય છે. <ref>{{cite journal | author=Liu, S. C.; Donahue, T. M.
 | title=The Aeronomy of Hydrogen in the Atmosphere of the Earth
 | journal=Journal of Atmospheric Sciences
 | year=1974 | volume=31 | issue=4 | pages=1118–1136 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974JAtS...31.1118L
 | access-date=2007-03-02 | doi=10.1175/1520-0469(1974)031<1118:TAOHIT>2.0.CO;2 }}</ref>
અવકાશમાં આ રીતે હાઈડ્રોજન ભળતો રહેવાથી પૃથ્વીની શરૂઆતની [[રેડોકસ|ઘટતી]] ([[:en:redox|reducing]]) સ્થિતિમાંથી તેની અત્યારની [[રેડોકસ|ઓકિસડાઈઝિંગ]] ([[:en:Redox|oxidizing]]) સ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ છે. 
પ્રકાશસંશ્વ્લેષણના કારણે ઑકિસજનનો મુકત જથ્થો પ્રાપ્ત થાય છે પરંતુ હાઇડ્રોજન જેવા રિડયુસિંગ એજન્ટ છુટા થવાની પ્રક્રિયા વાયુમંડળમાં વ્યાપક રીતે એકઠા થતા ઑકિસજન માટે અત્યંત આવશ્યક શરત છે. <ref>{{cite journal
|title=Biogenic Methane, Hydrogen Escape, and the Irreversible Oxidation of Early Earth
|author=David C. Catling, Kevin J. Zahnle, Christopher P. McKay
|journal=Science
|volume=293
|issue=5531
|pages=839–843
|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/293/5531/839
|doi=10.1126/science.1061976
|year=2001
|pmid=11486082}}</ref>

એટલે પૃથ્વી પર વિકસેલા જીવનની પ્રકૃતિ, પૃથ્વીના વાયુમંડળમાંથી છટકતા હાઈડ્રોજનથી પ્રભાવિત હોઈ શકે છે. <ref>{{cite web
 | last = Abedon
 | first = Stephen T.
 | date = 1997-03-31
 | url = http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm
 | title = History of Earth
 | publisher = Ohio State University
 | access-date = 2007-03-19
 | archive-date = 2013-03-10
 | archive-url = https://www.webcitation.org/6F17z629O?url=http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm
 | url-status = dead
 }}</ref>
અત્યારના સારો એવો ઑકિસજન જથ્થો ધરાવતા વાતાવરણમાં, હાઈડ્રોજન તેને છટકવાની તક મળે તે પહેલાં પાણીમાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે.અને એના બદલે બાહ્ય વાતાવરણમાં [[મિથેન]] ([[:en:methane|methane]])ના તૂટવાથી મોટા ભાગનો હાઈડ્રોજન છુટો પડે છે. <ref>{{cite journal
 | last=Hunten | first=D. M. | coauthors=Donahue, T. M.
 | title=Hydrogen loss from the terrestrial planets
 | journal=Annual review of earth and planetary sciences
 | year=1976 | volume=4 | pages=265–292
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1976AREPS...4..265H
 | access-date=2008-11-07
 | doi=10.1146/annurev.ea.04.050176.001405 }}</ref>
=== ચુંબકીય ક્ષેત્ર ===
[[ચિત્ર:Dipole field.svg|thumbnail|right|દ્વિ-ધ્રુવ આસપાસ [[પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] ([[:en:Earth's magnetic field|Earth's magnetic field]]) રચાય છે. ]]
[[પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] ([[:en:Earth's magnetic field|Earth's magnetic field]]), પૃથ્વીના ભૌગોલિક ધ્રુવોની નજીક આવેલા [[ચુંબકીય દ્વિ-ધ્રુવ|ચુંબકીય દ્વિ-ધ્રુવો]] ([[:en:magnetic dipole|magnetic dipole]])માં રચાયેલું છે.
[[ડાયનેમોનો સિદ્ધાન્ત|ડાયનેમો સિદ્ધાન્ત]] ([[:en:dynamo theory|dynamo theory]]) અનુસાર, પૃથ્વીના પીગળેલા બાહ્ય ગર્ભઆવરણમાં આ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રચાય છે. ત્યાં ગરમીના કારણે વાહક સામગ્રીઓમાં ગરમી પ્રસારણની ક્રિયા થાય છે, જે વિદ્યુતપ્રવાહ પેદા કરે છે.અને તેના પરિણામે પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઊભું થાય છે. ગર્ભમાં થતી ગરમી પ્રસારણની ક્રિયાઓ સ્વભાવે અત્યંત અસ્તવ્યસ્ત હોય છે અને સમયાંતરે તેની ગોઠવણી પણ બદલાતી હોય છે. 
આથી અનિશ્ચિત અંતરાલોએ, એકંદરે દરેક 10 લાખ વર્ષો પછી ચુંબકીય [[ભૂચુંબકીય પરિવર્તન(ઊથલો)|ક્ષેત્ર પરિવર્તન(ઊથલો)]] ([[:en:geomagnetic reversal|field reversals]]) થાય છે. 
આવું સૌથી છેલ્લું ક્ષેત્ર પરિવર્તન આશરે 700,000 વર્ષો અગાઉ થયું હતું. <ref>{{cite web | last = Fitzpatrick | first = Richard | date = 2006-02-16 | url = http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html | title = MHD dynamo theory | publisher = NASA WMAP | access-date = 2007-02-27 }}</ref><ref name=campbelwh>{{cite book
 | last =Campbell | first =Wallace Hall
 | title =Introduction to Geomagnetic Fields
 | publisher =Cambridge University Press | year =2003
 | location =New York | pages =57
 | isbn = 0521822068}}</ref>

આ ક્ષેત્ર [[ચુંબકીયમંડળ (મેગ્નેટોસ્ફિઅર)]] ([[:en:magnetosphere|magnetosphere]]) રચે છે જે [[સૌર વાયુ]] ([[:en:solar wind|solar wind]])માંના રજકણોની દિશા બદલે છે.  
[[બાઉ શૉક|બાઉ શોક]] ([[:en:bow shock|bow shock]])ની સૂર્ય તરફની ધાર પૃથ્વીથી આશરે 13 ગણી ત્રિજયા જેટલા અંતરે આવેલી છે.ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને સૌર વાયુ વચ્ચેની અથડામણથી બે સમાનકેન્દ્રી [[ભારયુકત કણો|વીજભારયુકત રજકણો]] ([[:en:charged particle|charged particle]])નો[[વૃષભ]] ([[:en:torus|torus]]) આકારનો વિસ્તાર- [[વાન ઍલન કિરણોત્સર્ગ પટ્ટો]] ([[:en:Van Allen radiation belt|Van Allen radiation belt]]) રચાય છે. જયારે આ ચુંબકીય ધ્રુવો પરથી [[પ્લાઝમા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|પ્લાઝમા]] ([[:en:plasma (physics)|plasma]]) પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે ત્યારે [[મેરુ જયોતિ (ખગોળશાસ્ત્ર)|મેરુ જયોતિ]] ([[:en:Aurora (astronomy)|aurora]]) રચાય છે. <ref>{{cite web | last = Stern | first = David P. | date = 2005-07-08 | url = http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html | title = Exploration of the Earth's Magnetosphere | publisher = NASA | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2013-04-28 | archive-url = https://www.webcitation.org/6GCk917YE?url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html | url-status = dead }}</ref>

== ભ્રમણકક્ષા અને પરિભ્રમણ ==
=== પરિભ્રમણ ===
[[ચિત્ર:AxialTiltObliquity.png|thumbnail|right|પૃથ્વીની ધરીનું એક તરફ નમેલા હોવું (અથવા [[ત્રાંસી રેખા|ત્રાંસા હોવું]] ([[:en:obliquity|obliquity]])) અને તેનો [[પરિભ્રમણ|પરિભ્રમણ ધરી]] ([[:en:Rotation|rotation axis]]) તથા [[ભ્રમણકક્ષા (ખગોળશાસ્ત્ર)|ભ્રમણકક્ષા]] ([[:en:Orbital plane (astronomy)|plane of orbit]]) સાથે સંબંધ.]] 

સૂર્ય ફરતે પરિભ્રમણ માટે પૃથ્વીને લાગતો સમય; સરેરાશ સૌર દિવસ; જે સરેરાશ સૌર સમય પ્રમાણે 86,400 સેકન્ડ છે. [[ભરતી-ઓટ સંબંધી વેગમાં વધારો|ભરતી-ઓટના વેગમાં વધારો]] ([[:en:tidal acceleration|tidal acceleration]]) થવાથી પૃથ્વીનો સૌર દિવસ હવે 19મી સદી કરતાં સહેજ વધુ લાંબો થયો છે અને તેથી [[એસઆઈ]] ([[:en:SI|SI]]) સેકન્ડ કરતાં આ સેકન્ડો સહેજ વધુ લાંબી હોય છે.<ref>{{cite web
 | title=Leap seconds
 | publisher=Time Service Department, USNO
 | url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html
 | access-date=2008-09-23
 | archive-date=2012-05-27
 | archive-url=https://www.webcitation.org/67yIZgtef?url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html
 | url-status=dead
 }}</ref> 

[[આંતરરાષ્ટ્રીય પૃથ્વી પરિભ્રમણ અને સંદર્ભ પદ્ધતિઓ સેવા (ઈન્ટરનેશનલ અર્થ રોટેશન એન્ડ રેફરન્સ સિસ્ટમ્સ સર્વિસ)]] ([[:en:International Earth Rotation and Reference Systems Service|International Earth Rotation and Reference Systems Service]]) દ્વારા [[સ્થિર તારો|સ્થિર તારા]] ([[:en:fixed star|fixed star]]) સાપેક્ષે પૃથ્વીના પરિભ્રમણ સમયને ''તારાઓનો દિવસ'' કહેવામાં આવે છે, જે {{nowrap|86164.098903691 seconds}}સૌર સમય (યુટી1)નો સરેરાશ સમય છે અથવા {{nowrap |23{{smallsup|h}} 56{{smallsup|m}} 4.098903691{{smallsup|s}}. }}<ref name=IERS>{{cite web
 | author=Staff | date=2007-08-07
 | url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html
 | title=Useful Constants | publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS)
 | access-date=2008-09-23 }}</ref><ref group=note name=Aoki>આ આંકડાઓનો અંતિમ સ્રોત- ઓકી, "સૌર સમયની સરેરાશ સેકન્ડો"ને બદલે "યુટી1ની સેકન્ડો" શબ્દ વાપરે છે.—{{cite journal
 | last=Aoki | first=S. | coauthors=Kinoshita, H.; Guinot, B.; Kaplan, G. H.; McCarthy, D. D.; Seidelmann, P. K.
 | title=The new definition of universal time
 | journal=Astronomy and Astrophysics | year=1982
 | volume=105 | issue=2 | pages=359–361
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1982A&A...105..359A
 | access-date=2008-09-23 }}
</ref> સરેરાશ વસંત[[દિવસ-રાત સરખા હોય તેવો દિવસ|સપાત]] ([[:en:equinox|equinox]]) [[અચનચલન (ખગોળશાસ્ત્ર)|વહેલો થવો]] ([[:en:precession (astronomy)|precessing]]) અથવા તેમાં ફેરફાર થવો, જેને ખોટી રીતે ''[[તારાની ગતિથી મપાતો દિવસ]] ([[:en:sidereal day|sidereal day]])'' કહેવામાં આવે છે તે {{nowrap|86164.09053083288 seconds}} સરેરાશ સૌર સમય (યુટી1) છે{{nowrap|(23{{smallsup|h}} 56{{smallsup|m}} 4.09053083288{{smallsup|s}})}}.<ref name=IERS/> 
આમ, તારાની ગતિથી મપાતો દિવસ, તારા દિવસ કરતાં આશરે 8.4 એમએસ (ms.) ટૂંકો હોય છે. <ref>{{cite book 
 | last=Seidelmann | first=P. Kenneth | year=1992
 | title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac
 | pages=48 | publisher=University Science Books
 | location=Mill Valley, CA | isbn=0-935702-68-7 }}</ref>1623–2005<ref>{{cite web | author=Staff | url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html | title=IERS Excess of the duration of the day to 86400s … since 1623 | publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) | access-date=2008-09-23 | archive-date=2008-10-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081003083543/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html | url-status=dead }}—છેડા પરનો આલેખ.</ref> અને 1962–2005<ref>{{cite web | author=Staff | url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/figure3.html | title=IERS Variations in the duration of the day 1962–2005 | publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) | access-date=2008-09-23 | archive-date=2007-08-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070813203913/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/figure3.html | url-status=bot: unknown }}</ref>ના સમયગાળાઓ માટે આઈઈઆરએસ પાસે સૌર દિવસની સરેરાશ લંબાઈ એસઆઈ સેકન્ડોમાં ઉપલબ્ધ છે. 

વાયુમંડળમાંની [[ઉલ્કા|ઉલ્કાઓ]] ([[:en:meteor|meteor]]) અને નીચી ભ્રમણકક્ષા પર ફરતા ઉપગ્રહો સિવાય, પૃથ્વીના આકાશમાં અવકાશી પદાર્થોની દેખીતી ગતિ પશ્ચિમમાં 15°/કલાક = 15’/મિનિટના દરથી જોવા મળે છે. તે દર બે મિનિટે સૂર્ય અથવા ચંદ્રના દેખીતા વ્યાસ જેટલી છે; સૂર્ય અને ચંદ્રનું દેખીતું કદ લગભગ સમાન જ છે. <ref>{{cite book
 | last=Zeilik | first=M. | coauthors=Gregory, S. A.
 | title=Introductory Astronomy & Astrophysics
 | edition=4th | pages=56
 | publisher=Saunders College Publishing
 | isbn=0030062284 | year=1998}}</ref><ref name=angular>{{cite web
 | last=Williams | first=David R. | date=2006-02-10
 | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html
 | title=Planetary Fact Sheets
 | publisher=NASA | access-date=2008-09-28
}}—સૂર્ય અને ચંદ્ર પરના દેખીતા વ્યાસનાં પાનાં જુઓ. </ref>

=== ભ્રમણકક્ષા ===
સરેરાશ દર 365.2564 સૌર દિવસોએ અથવા એક [[તારા (તારાની ગતિથી મપાતું) વર્ષ|તારા વર્ષે]] ([[:en:sidereal year|sidereal year]]), પૃથ્વી એકંદરે આશરે 1500 લાખ કિલોમીટર દૂરથી સૂર્યની પ્રદક્ષિણા કરે છે. 
એના કારણે, પૃથ્વી પરથી અન્ય તારાઓની સાપેક્ષે સૂર્ય દેખીતી રીતે આશરે 1°/દિવસના દરથી પૂર્વ તરફ જતો દેખાય છે અથવા દર 12 કલાકે સૂર્ય અથવા ચંદ્રના વ્યાસ મુજબ.
આ ગતિના કારણે, પૃથ્વી પોતાની ધરી પર એક ચક્ર પૂરું કરે અને સૂર્ય પાછો [[યામ્યોત્તર વૃત્ત (ખગોળશાસ્ત્ર)|યામ્યોત્તર વૃત્ત]] ([[:en:Meridian (astronomy)|meridian]]) પર આવે તેને એકંદરે 24 કલાક, એક [[સૌર સમય|સૌર દિવસ]] ([[:en:Solar time|solar day]]) લાગે છે. 
પૃથ્વીની પોતાની ભ્રમણકક્ષા પર ફરવાની ગતિ એકંદરે આશરે 30&nbsp; કિ.મી./સેકન્ડ (108,000&nbsp; કિ.મી./કલાક) છે, જે સાત મિનિટમાં પૃથ્વીના વ્યાસ જેટલું (આશરે 12,600&nbsp; કિ.મી.) અંતર કાપી શકે તેટલી અને ચાર કલાકમાં ચંદ્ર સુધીનું અંતર (384,000&nbsp; કિ.મી.) કાપવા જેટલી ઝડપી છે.<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | access-date = 2007-03-17 }}</ref>



પૃષ્ઠભૂમિમાંના તારાઓ સાપેક્ષે ચંદ્ર, પૃથ્વી સાથે એક સામાન્ય [[બેરિસેન્ટર]] ([[:en:barycenter|barycenter]]) ફરતે દર 27.32 દિવસોએ ફરે છે. 
સૂર્યની ફરતે પૃથ્વી-ચંદ્રના પરિભ્રમણની સામાન્ય યુતિમાં, [[ગ્રહયુતિનો મહિનો|ગ્રહયુતિના મહિના]] ([[:en:synodic month|synodic month]]) દરમ્યાન નવા ચંદ્રથી નવા ચંદ્રનો ગાળો 29.53 દિવસોનો છે. 
[[આકાશી ધ્રુવ|આકાશી ઉત્તર ધ્રુવ]] ([[:en:celestial pole|celestial north pole]]) પરથી જોઈએ તો પૃથ્વીની ગતિ, ચંદ્ર અને તેમની ધરી પરનું પરિભ્રમણ, તમામ [[ઘડિયાળના કાંટાથી વિરોધી દિશામાં|ઘડિયાળના કાંટાથી વિરોધી દિશા]] ([[:en:counter-clockwise|counter-clockwise]])માં થતા દેખાય છે. 
સૂર્ય અને પૃથ્વી, બંનેના ઉત્તર ધ્રુવોની ઉપરથી કોઈક અનુકૂળ બિંદુથી જોઈએ તો પૃથ્વી ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં સૂર્યની આસપાસ ફરે છે. 
પૃથ્વીની પરિભ્રમણ કક્ષા અને ધરી એકદમ સીધા ગોઠવાયેલાં નથીઃ પૃથ્વીની [[ધરીનું ત્રાંસાપણું|ધરી, પૃથ્વી-સૂર્યની ભ્રમણકક્ષાથી લગભગ 23.5 ડિગ્રીના ખૂણે નમેલી છે]] ([[:en:axial tilt|axis is tilted]]) અને પૃથ્વી-ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષા, પૃથ્વી-સૂર્યની ભ્રમણકક્ષાથી આશરે 5 ડિગ્રીના ખૂણે નમેલી છે.  
જો આવું ન હોત તો દર બે અઠવાડિયે ગ્રહણ થતું હોત, એકવખત [[ચંદ્રગ્રહણ]] ([[:en:lunar eclipse|lunar eclipse]]) અને એકવખત [[સૂર્યગ્રહણ]] ([[:en:solar eclipse|solar eclipse]]) એમ વારાફરતી ગ્રહણ થતા રહેતા હોત.<ref name="moon_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | title = Moon Fact Sheet | publisher = NASA | access-date = 2007-03-21 }}</ref><ref name="earth_fact_sheet" />



પૃથ્વીનું [[હિલ સ્ફિઅર]] ([[:en:Hill sphere|Hill sphere]]) અથવા [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] ([[:en:gravity|gravitational]]) પ્રભાવી ક્ષેત્રની ત્રિજયા આશરે 1.5 જીએમ (અથવા 1,500,000  [[કિલોમીટર|કિ.મી.]] ([[:en:kilometer|kilometer]])) છે. <ref>{{cite web | author=Vázquez, M.; Montañés Rodríguez, P.; Palle, E. | year=2006 | url =http://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf | title = The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets | publisher = Instituto de Astrofísica de Canarias | access-date = 2007-03-21 |format=PDF}}</ref><ref group=note>પૃથ્વી માટે હિલ રેડિયસ એટલે 

:<math>\begin{smallmatrix} R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}} \end{smallmatrix}</math>,

 જયાં ''m''  એટલે પૃથ્વીનું દળ, ''a'' એટલે ખગોળશાસ્ત્રીય એકમ અને ''M'' એટલે સૂર્યનું દળ થાય છે. 
આમ એ.યુ.(A.U.)ની ત્રિજયા થાય છેઃ 

<math>\begin{smallmatrix} \left ( \frac{1}{3 \cdot 332,946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0.01 \end{smallmatrix}</math>.</ref>
આ એવું મહત્તમ અંતર છે જયાં દૂર આવેલા સૂર્ય અને અન્ય ગ્રહો કરતાં પૃથ્વીનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ વધુ પ્રભાવી હોય છે. 
જયાં સુધી સૂર્યનું ગુરુત્વાકર્ષણ તેમને છોડાવે નહીં ત્યાં સુધી આ ત્રિજયાની અંદર હોય તેવા પદાર્થોએ પૃથ્વીની આસપાસ ફરવું જ પડે છે.

પૃથ્વી, સમગ્ર સૌર મંડળ સાથે અંતરિક્ષના [[તારામંડળ]] ([[:en:galaxy|galaxy]])માંની [[આકાશગંગા]] ([[:en:Milky Way|Milky Way]])માં આવેલી છે, જે તારામંડળના કેન્દ્રથી આશરે 28,000 [[પ્રકાશ-વર્ષ]] ([[:en:Light-year|light years]]) દૂર અને [[સપ્તર્ષિ|ઓરિયન સ્પાઈરલ આર્મ]] ([[:en:Orion Arm|Orion spiral arm]])માં તારામંડળના [[વિષુવવૃત્તની આસપાસનો પ્રદેશ|વિષુવવૃત્તીય વિસ્તાર]] ([[:en:equatorial plane|equatorial plane]])થી આશરે 20 પ્રકાશ-વર્ષ ઉપર પરિભ્રમણ કરે છે.<ref>{{cite web
 | author=Astrophysicist team | date=2005-12-01
 | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html
 | title=Earth's location in the Milky Way | publisher=NASA
 | access-date=2008-06-11 }}</ref>

=== ધરીનો કોણ અને ૠતુઓ ===
પૃથ્વીની ધરી નમેલી હોવાથી આખા વર્ષ દરમ્યાન કોઈ પણ સમયે પૃથ્વીની સપાટી પર પહોંચતો સૂર્યપ્રકાશ બદલાતો રહે છે. 
એના પરિણામે આબોહવામાં [[ૠતુ]] ([[:en:season|season]])-બદલાવ આવે છે. જયારે ઉત્તર ધ્રુવ સૂર્ય તરફ નમેલો હોય ત્યારે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં ઉનાળો રહે છે અને જયારે એ બીજી દિશામાં નમેલો હોય ત્યારે શિયાળો રહે છે. 

ઉનાળામાં દિવસ લાંબો રહે છે અને સૂર્ય આકાશમાં વધુ ઊંચે ચઢતો દેખાય છે.જયારે શિયાળામાં આબોહવા પ્રમાણમાં ઠંડી હોય છે અને દિવસો ટૂંકા હોય છે. 
[[ઉત્તર ધ્રુવપ્રદેશનું વર્તુળ|ઉત્તર ધ્રુવના વર્તુળ]] ([[:en:Arctic Circle|Arctic Circle]]) પર વર્ષનો અમુક ભાગ બિલકુલ સૂર્યપ્રકાશ પહોંચતો નથી અને ત્યાં અંતિમ સ્થિતિ કહેવાય તેવી [[ધ્રુવ રાત્રિ]] ([[:en:polar night|polar night]]) સર્જાતી હોય છે. 
[[દક્ષિણ ધ્રુવ]] ([[:en:South Pole|South Pole]]), ઉત્તર ધ્રુવ કરતાં સદંતર વિરુદ્વ દિશામાં ગોઠવાયેલો હોવાથી દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ત્યારે તેનાથી બિલકુલ વિરોધી સ્થિતિ હોય છે. 

[[ચિત્ર:Earth and Moon from Mars PIA04531.jpg|thumbnail|left|મંગળ પરથી દેખાતા પૃથ્વી અને ચંદ્ર; તસવીર સૌજન્ય- [[માર્સ ગ્લોબલ સર્વેયર]] ([[:en:Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]]). અવકાશમાંથી જોઈએ તો પૃથ્વી પણ [[ચંદ્રની કળાઓ]] ([[:en:lunar phases|phases of the Moon]]) જેવી જુદી જુદી કળાઓમાંથી પસાર થતી જોઈ શકાય છે. ]]

પરિભ્રમણ કક્ષામાં જયારે પૃથ્વીની ધરી સૂર્ય તરફ મહત્તમ નમેલી હોય અથવા તો સૂર્યથી મહત્તમ દૂર હોય તેવા [[અયન]] ([[:en:solstice|solstice]])ના આધારે તથા જયારે ધરીનો કોણની દિશા અને સૂર્યની દિશા બરાબર કાટખૂણે હોય તેવા [[સંપાત|સંપાતો]] ([[:en:equinox|equinox]])ના આધારે ખગોળશાસ્ત્રીય સંમેલનમાં ચાર ૠતુઓ નિશ્ચિત કરવામાં આવી છે.  
શિયાળુ અયન લગભગ ડિસેમ્બર 21ના અને ઉનાળુ અયન જૂન 21ની આસપાસ રચાય છે. તેવી જ રીતે વસંતસંપાત માર્ચ 20ની આસપાસ અને શરદસંપાત આશરે સપ્ટેમ્બર 23ની આસપાસ થાય છે. <ref>{{cite web
 | last=Bromberg | first=Irv | date=2008-05-01
 | url=http://www.sym454.org/seasons/
 | title=The Lengths of the Seasons (on Earth)
 | publisher=University of Toronto
 | access-date=2008-11-08 }}</ref> 


લાંબા સમયથી પૃથ્વીની ધરીનો વળાંક પ્રમાણમાં સ્થિર છે.
છતાં, તેના આ વળાંક 18.6 વર્ષોના મુખ્ય ગાળાઓએ અનિયમિત ગતિમાં સહેજ [[અક્ષવિચલન]] ([[:en:nutation|nutation]]) પામે છે. 
સમયાંતરે પૃથ્વીની ધરીનું (કોણ નહીં પણ) અભિમુખ/દિશાસ્થિતિ પણ બદલાય છે. જેથી તે દરેક 25,800 વર્ષે થતું એક સંપૂર્ણ પરિભ્રમણ જલદી પૂરું કરે છે. આ [[અચનચલન]] ([[:en:precession|precessing]])ને કારણે તારા વર્ષ અને [[ઉષ્ણકટિબંધનું વર્ષ|ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષ]] ([[:en:tropical year|tropical year]])માં ફેર આવે છે.  
પૃથ્વીના વિષુવવૃત્તીય ઢેકા પર સૂર્ય અને ચંદ્રના જુદા જુદા આકર્ષણને કારણે આ બંને ગતિ સર્જાતી હોય છે. 
પૃથ્વીના દષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, તેના ધ્રુવો પણ સપાટી પર અમુક માઈલોનું અંતર ખસે છે. 
[[ધ્રુવની ગતિ|ધ્રુવોના આ ચલન]] ([[:en:polar motion|polar motion]]) પાછળ અનેક, ચક્રીય ઘટકો છે, જેને સામૂહિક રીતે [[કવાસીપીરિઓડિક ચલન|કવાસીપિરીઓડિક ચલન]] ([[:en:quasiperiodic motion|quasiperiodic motion]]) કહે છે. 
આ ચલનના વાર્ષિક ઘટકો ઉપરાંત, એક 14 મહિનાનું ચક્ર પણ તેનો ભાગ છે જેને [[ચાન્ડલર ધ્રુજારી]] ([[:en:Chandler wobble|Chandler wobble]]) કહેવામાં આવે છે. 
દિવસની લંબાઈમાં આવતા ફેરફારની ઘટના પૃથ્વીની પોતાના ધરી પરના પરિભ્રમણની ગતિમાં આવતો ફેરફાર દર્શાવે છે. <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = 1996-02-05 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html | title = Earth Rotation and Equatorial Coordinates | publisher = National Radio Astronomy Observatory | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-22 | archive-url = https://www.webcitation.org/617EkMYXJ?url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html | url-status = dead }}</ref>


આધુનિક સમયમાં, પૃથ્વીનું [[અર્કનીચ]] ([[:en:perihelion|perihelion]]) 3 જાન્યુઆરીની આસપાસ અને [[ઉચ્ચબિંદુ]] ([[:en:aphelion|aphelion]]) 4 જુલાઈની આસપાસ થાય છે. 
છતાં, [[અચનચલન (ખગોળશાસ્ત્ર)|અચનચલન]] ([[:en:precession (astronomy)|precession]]) અને [[મિલાનકોવિચ ચક્ર]] ([[:en:Milankovitch cycles|Milankovitch cycles]]) નામે ઓળખાતી ચક્રીય ભાતો અનુસરતાં પરિભ્રમણ કક્ષાનાં અન્ય પરિબળોના કારણે આ તારીખો બદલાતી રહે છે. 
પૃથ્વી-સૂર્ય વચ્ચે બદલાતા રહેતા અંતરના પરિણામે, ઉચ્ચબિંદુની સાપેક્ષે અર્કનીચ વખતે 6.9%<ref>અર્કનીચથી 103.4% અંતરે ઉચ્ચબિંદુ આવેલું છે. પરાવર્તનના નિયમ મુજબ, અર્કનીચ પર થતા કિરણોત્સર્ગ એ ઉચ્ચબિંદુ પર લગભગ 106.9% ઊર્જામાં પરિણમે છે. </ref> વધુ સૌર ઊર્જા પૃથ્વી પર પહોંચે છે. 
પૃથ્વી જયારે સૂર્યની સૌથી નજીક પહોંચે છે એ વખતે તેનો દક્ષિણ ગોળાર્ધ સૂર્ય તરફ નમેલો હોવાથી આખા વર્ષના પરિભ્રમણ દરમ્યાન ઉત્તર ગોળાર્ધ સૂર્ય પાસેથી જેટલી ઊર્જા મેળવે છે તેનાથી સહેજ વધુ ઊર્જા દક્ષિણ ગોળાર્ધ મેળવે છે. 
પરંતુ, ધરીના વળાંકને કારણે કુલ ઊર્જામાં જે બદલાવ આવે છે તેની સાપેક્ષે આ અસર ખૂબ ઓછી નોંધપાત્ર છે. દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં પાણીનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી મોટા ભાગની વધારાની ઊર્જા તેમાં શોષાઈ જાય છે. <ref>{{cite web | last = Williams | first = Jack | date = 2005-12-20 | url = http://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm | title = Earth's tilt creates seasons | publisher = USAToday | access-date = 2007-03-17 | archive-date = 2012-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120824124619/http://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm | url-status = dead }}</ref>
== ચંદ્ર ==
{| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 0.5em;"
|+'''લાક્ષણિકતાઓ''' 

|-
|વ્યાસ ||3,474.8&nbsp; કિ.મી.<br />2,159.2&nbsp; માઇલ
|-
|દળ ||7.349{{e|22}} કિ.ગ્રા.<br /> 8.1{{e|19}}&nbsp;(ટૂંકો)&nbsp; ટન 
|-
|[[અર્ધ-મુખ્ય અક્ષ]] ([[:en:Semi-major axis|Semi-major axis]])||384,400&nbsp; કિ.મી.<br />238,700&nbsp;માઇલ
|-
|ભ્રમણકક્ષાને લગતો સમયગાળો||27 ડી 7 એચ 43.7 એમ
|}ચંદ્ર એ પૃથ્વીના એક ચતુથાર્ંશ જેટલો વ્યાસ ધરાવતો, પ્રમાણમાં મોટો એવો [[જમીન ધરાવતો ગ્રહ|જમીન ધરાવતા ગ્રહ]] ([[:en:Terrestrial planet|terrestrial]]) જેવો ઉપગ્રહ છે.તે પોતાના ગ્રહના કદની સાપેક્ષે સૌર મંડળમાં સૌથી મોટો ચંદ્ર છે.([[વામન ગ્રહ]] ([[:en:dwarf planet|dwarf planet]]) [[પ્લુટો]] ([[:en:Pluto|Pluto]]) કરતાં [[કેરોન]] ([[:en:Charon (moon)|Charon]]) પ્રમાણમાં મોટો છે.)પૃથ્વીના ચંદ્ર પરથી અન્ય ગ્રહોની આસપાસ ફરતા કુદરતી ઉપગ્રહોને "ચંદ્ર" કહેવામાં આવે છે.


પૃથ્વી અને ચંદ્ર વચ્ચેના ગુરુત્વાકર્ષી આકર્ષણને પરિણામે પૃથ્વી પર [[ભરતી-ઓટનાં મોજાં]] ([[:en:tides|tides]]) આવે છે.
આ જ અસરના કારણે ચંદ્ર પર તેના [[ભરતી-ઓટ બંધાવા|ભરતી-ઓટનાં મોજાં બંધાઈ]] ([[:en:tidal locking|tidal locking]]) ગયા છે; ચંદ્રને પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરતાં જેટલો સમય થાય તેટલો જ સમય પોતાની ધરી પર ફરતાં થાય છે.
પરિણામે, પૃથ્વી પર હંમેશાં ચંદ્રની સમાન બાજુ  જ જોવા મળે છે.
ચંદ્ર પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરે ત્યારે સૂર્ય તેના વિવિધ પૃષ્ઠભાગોને પ્રકાશિત કરે છે જેના કારણે [[ચંદ્રની કળા]] ([[:en:lunar phase|lunar phase]])ઓ જોવા મળે છે; [[વિચ્છેદન (સૌર)|સૌર વિચ્છેદન]] ([[:en:terminator (solar)|solar terminator]])થી તેનો અંધકારભર્યો ભાગ અને પ્રકાશિત ભાગ જુદા પડતા હોય છે. 


ચંદ્ર પૃથ્વી પર જે [[ભરતી-ઓટ સંબંધી વેગમાં વધારો|ભરતી-ઓટ]] ([[:en:Tidal acceleration|tidal interaction]]) સર્જે છે તેના કારણે દર વર્ષે આશરે 38 મિ.મી.ના દરથી ચંદ્ર પૃથ્વીથી દૂર જઈ રહ્યો છે. 
કરોડો વર્ષ પછી, આ સૂક્ષ્મ બદલાવો- તથા વર્ષે લગભગ 23[[માઈક્રો સેકન્ડ (સેકન્ડનો દસ લાખમો ભાગ)|µs]] ([[:en:Microsecond|µs]]) જેટલો પૃથ્વીનો દિવસ લંબાવાની ઘટના- સરવાળે નોંધપાત્ર બદલાવોમાં પરિણમશે. <ref>{{cite web
 |author       = Espenak, F.; Meeus, J.
 |date         = 2007-02-07
 |url          = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html
 |title        = Secular acceleration of the Moon
 |publisher    = NASA
 |access-date  = 2007-04-20
 |archive-url  = https://archive.today/20121205022046/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/secular.html
 |archive-date = 2012-12-05
 |url-status   = dead
}}</ref> 
ઉદાહરણ તરીકે, [[ડિવોનિયન]] ([[:en:Devonian|Devonian]]) સમયગાળામાં (આશરે 4100 લાખ વર્ષો અગાઉ), એક વર્ષમાં 400 દિવસ હતા, અને દરેક દિવસ 21.8 કલાક લાંબો હતો. <ref>{{cite web
 | first = Hannu K. J.
 | last = Poropudas
 | date = 1991-12-16
 | url = http://www.skepticfiles.org/origins/coralclo.htm
 | title = Using Coral as a Clock
 | publisher = Skeptic Tank
 | access-date = 2007-04-20
 | archive-date = 2018-10-05
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181005185529/http://www.skepticfiles.org/origins/coralclo.htm
 | url-status = dead
 }}</ref>


પૃથ્વીની આબોહવાનું નિયમન કરીને ચંદ્રે, પૃથ્વી પર જીવનના વિકાસને નાટકીય ઢબે પ્રભાવિત કર્યો છે. 
ચંદ્ર સાથે ભરતી-ઓટની ઘટનાને કારણે પૃથ્વીની ધરીનો વળાંક સ્થિર રહ્યો છે એવું [[પેલેઓન્ટોલોજિકલ]] ([[:en:Paleontology|Paleontological]]) પુરાવાઓ અને કમ્પ્યૂટર વડે સર્જાયેલી પ્રતિકૃતિઓ દર્શાવે છે.  <ref>{{cite journal
 | author=Laskar, J.; Robutel, P.; Joutel, F.; Gastineau, M.; Correia, A.C.M.;
Levrard, B.
 | title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth
 | journal=Astronomy and Astrophysics
 | year=2004
 | volume=428
 | pages=261–285
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A&A...428..261L
 | access-date=2007-03-31  | doi = 10.1051/0004-6361:20041335
}}</ref>
જો પૃથ્વીના વિષુવવૃત્તીય ઢેકા પર સૂર્ય અને અન્ય ગ્રહોના કારણે પેદા થતો [[ફરવાની ગતિ|ફરવાનો વેગ]] ([[:en:torque|torque]]) આ રીતે ચંદ્રથી સ્થિર ન કરવામાં આવ્યો હોત તો પૃથ્વીની ધરી કદાચ ખાસ્સી અસ્થિર બની હોત અને લાખો/કરોડો વર્ષો પછી તેમાં જેમ મંગળના કિસ્સામાં બન્યું તેમ ખાસ્સા અંધાંધૂંધીભર્યા બદલાવો જોવા મળ્યા હોત એવું કેટલાક ફિલસૂફો માને છે. <ref>{{cite journal
 | last=Murray | first=N. | coauthors=Holman, M.
 | title=The role of chaotic resonances in the solar system
 | journal=Nature | year=2001
 | volume=410 | issue=6830 | pages=773–779
 | url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0111602v1
 | access-date=2008-08-05
 | doi=10.1038/35071000 }}</ref>
જો પૃથ્વીના પરિભ્રમણની ધરી [[ક્રાન્તિવૃત્ત]] ([[:en:ecliptic|plane of the ecliptic]]) પાસે પહોંચત તો તેનાથી ખૂબ મોટા ૠતુ ફેરફારો સર્જાત જેના પરિણામે હવામાનમાં ખૂબ મોટા ફેરફારો આવત.  
પૃથ્વીનો એક ધ્રુવ ''ઉનાળા'' દરમ્યાન સીધો સૂર્ય તરફ રહેત અને ''શિયાળા''માં સૂર્યથી તદ્દન વિરોધી દિશામાં રહેત. 

આ અસરનો અભ્યાસ કરનારા [[ગ્રહોનું વિજ્ઞાન|ગ્રહોના વિજ્ઞાનીઓ]] ([[:en:Planetary science|Planetary scientists]])ના મતે તેના પરિણામે તમામ મોટા પ્રાણીઓ અને ઉચ્ચ વનસ્પતિ જીવો નાશ પામ્યા હોત. <ref>{{cite journal
 | author=Williams, D.M.; J.F. Kasting
 | title=Habitable planets with high obliquities
 | journal=Lunar and Planetary Science
 | year=1996
 | volume=27
 | pages=1437–1438
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996LPI....27.1437W
 | access-date=2007-03-31 }}</ref>
જો કે આ વિવાદાસ્પદ વિષય છે, પરંતુ પૃથ્વી જેવો જ [[તારાની ગતિથી મપાતો દિવસ|પરિભ્રમણનો સમયગાળો]] ([[:en:sidereal day|rotation period]]) અને ધરીનો વળાંક ધરાવતા, પરંતુ પૃથ્વીની જેમ પોતાનો મોટો ચંદ્ર અથવા પ્રવાહી ગર્ભ ન ધરાવતા મંગળના વધુ અભ્યાસથી આ બાબત કદાચ સ્પષ્ટ થશે.   



પૃથ્વી પરથી જોઈએ તો ચંદ્ર, પૃથ્વીથી લગભગ સૂર્ય જેટલો જ દૂર અને દેખીતી રીતે સૂર્ય જેટલું જ કદ ધરાવતો લાગે છે. 
સૂર્ય, ચંદ્રથી 400 ગણો મોટો હોવા છતાં તે 400 ગણો દૂર પણ છે, એટલે આ બંને અવકાશી પદાર્થોનું [[કોણીય કદ]] ([[:en:angular size|angular size]]) (અથવા તો [[ઘન કોણ]] ([[:en:solid angle|solid angle]])) સરખું લાગે છે.<ref name=angular />
આના પરિણામે પૃથ્વી પર સંપૂર્ણ અથવા કંકણાકૃત [[ગ્રહણ|ગ્રહણો]] ([[:en:eclipse|eclipse]]) સર્જાય છે. [[ચિત્ર:Earth-Moon2.jpg|thumbnail|center|upright=3|પૃથ્વી અને ચંદ્રના સાપેક્ષ કદ અને બંને વચ્ચેના અંતર અંગેનું માપ. ]]



સૌથી વધુ વ્યાપક સ્વીકૃતિ પામેલી [[વિશાળ ગોળાની અસર અંગેની પૂર્વધારણા]] ([[:en:Giant impact hypothesis|giant impact theory]]) અનુસાર, પૃથ્વીના શરૂઆતના સમયમાં થેઈઆ નામના, મંગળના કદના એક [[પ્રોટોપ્લેનેટ (પૃથ્વીનો આબેહૂબ નમૂનો)|પ્રોટોપ્લેનેટ]] ([[:en:protoplanet|protoplanet]])ના અથડાવાથી ચંદ્રનો ઉદ્ભવ થયો હતો. 
આ પૂર્વધારણા ચંદ્ર પર લોહતત્ત્વ અને હવામાં ઊડી જતા તત્ત્વોનો અભાવ અને તેનો પોપડો લગભગ તદ્દન પૃથ્વી જેવો જ હોવાની હકીકત (તથા અન્ય બાબતો) ટાંકે છે.  <ref>{{cite journal
 | last = R. Canup and E. Asphaug
 | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation
 | journal = Nature
 | volume = 412
 | pages = 708–712
 | year = 2001
 | doi = 10.1038/35089010 }}</ref>

પૃથ્વીને ઓછામાં ઓછા બે [[કવાસી-ઉપગ્રહ|સહ-ભ્રમણકક્ષીય નાના ગ્રહો]] ([[:en:Quasi-satellite|co-orbital asteroids]]) છે, [[3753 ક્રૂઈટહ્ન]] ([[:en:3753 Cruithne|3753 Cruithne]]) અને [[2002 એએ29|2002 એએ<sub>29</sub>]] ([[:en:2002 AA29|2002 AA<sub>29</sub>]]). <ref>{{cite news
 | first=David
 | last=Whitehouse
 | title=Earth's little brother found
 | publisher=BBC News
 | date=2002-10-21
 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2347663.stm
 | access-date=2007-03-31 }}</ref>

== વસવાટ યોગ્યતા ==
જે ગ્રહ પર જીવન ટકી શકે તેમ હોય, ભલે હજી ત્યાં જીવન ઉદ્ભવ્યું ન હોય, તેને વસવાટયોગ્ય કહેવામાં આવે છે.
પૃથ્વી જીવન માટે, પ્રવાહી પાણી, જટીલ સજીવ અણુઓ ભેગા થઈ શકે તેવું વાતાવરણ અને [[ચયાપચયની ક્રિયા]] ([[:en:metabolism|metabolism]]) માટે પૂરતી ઊર્જા જેવી (અત્યારની સમજ મુજબ)આવશ્યક શરતો પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web | author = Staff | month = September | year = 2003 | url = http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html | title = Astrobiology Roadmap | publisher = NASA, Lockheed Martin | access-date = 2007-03-10 | archive-date = 2012-03-11 | archive-url = https://www.webcitation.org/664nPTN2N?url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html | url-status = dead }}</ref> 
પૃથ્વી પર જીવન ઉદ્ભવવા અને ટકવા પાછળ, પૃથ્વીનું સૂર્યથી અંતર તેમ જ તેની લગભગ લંબગોળ જેવી પરિભ્રમણ કક્ષા, પરિભ્રમણનો દર, ધરીનો ઝુકાવ, ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઇતિહાસ, ટકાવી રાખતું વાયુમંડળ અને સંરક્ષણાત્મક ચુંબકીય ક્ષેત્ર એમ તમામ પરિબળો કારણભૂત છે. <ref>{{cite book | first=Stephen H. | last=Dole | year=1970 | title=Habitable Planets for Man | edition=2nd | publisher=American Elsevier Publishing Co. | url=http://www.rand.org/pubs/reports/R414/ | access-date=2007-03-11 | isbn=0-444-00092-5 }}</ref>

=== જીવમંડળ ===
પૃથ્વી પરના જીવોએ કયારેક "જીવમંડળ" રચ્યું હતું તેવું કહેવાય છે. 
સામાન્ય રીતે આ જીવમંડળની [[ઉત્ક્રાંતિ]] ([[:en:evolution|evolving]])ની શરૂઆત લગભગ 3.5 અબજ વર્ષો પહેલાં થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. 
આખા બ્રહ્માંડમાં જયાં જીવનનું અસ્તિત્વ જાણવા મળ્યું હોય તેવો એક માત્ર ગ્રહ પૃથ્વી છે. 
પૃથ્વી જેવું જીવમંડળ મળવું કદાચ [[દુલર્ભ પૃથ્વીની પૂર્વધારણા|દુર્લભ]] ([[:en:Rare Earth hypothesis|rare]]) છે એવું કેટલાક વિજ્ઞાનીઓ માને છે. <ref>{{cite book
 | author=Ward, P. D.; Brownlee, D.
 | date=2000-01-14
 | title=Rare Earth: Why Complex Life is Uncommon in the Universe
 | edition=1st
 | publisher=Springer-Verlag
 | location=New York
 | isbn=0387987010 }}</ref>

જીવમંડળ અમુક [[બાયોમ|બાયોમ્સ]] ([[:en:biome|biome]])માં વહેંચાયેલું છે, જેમાં બૃહદ્દ રીતે પ્રમાણમાં એકસરખા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ વસે છે. જમીન પર [[અક્ષાંશ]] ([[:en:latitude|latitude]]) અને દરિયાની સપાટીથી ઊંચાઈ આ બાયોમ્સને જુદા પાડે છે. 
[[ઉત્તર ધ્રુવપ્રદેશનું વર્તુળ|ઉત્તર ધ્રુવ]] ([[:en:Arctic Circle|Arctic]]), [[દક્ષિણ ધ્રુવનું વર્તુળ|દક્ષિણ ધ્રુવ વર્તુળ]] ([[:en:Antarctic Circle|Antarctic Circle]]) અથવા ખૂબ ઊંચાઈએ આવેલા જમીનગત બાયોમ્સ પ્રમાણમાં નહિવત્, ઉજ્જડ કહેવાય તેટલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ ધરાવે છે, જયારે [[અક્ષાંશ મુજબ પ્રજાતિઓની વિવિધતા|અક્ષાંશ પર જોવા મળતી પ્રજાતિઓની સૌથી વધુ વિવિધતા]] ([[:en:Latitudinal gradients in species diversity|latitudinal diversity of species]]) વિષુવવૃત્ત પર જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal
 | last = Hillebrand
 | first = Helmut
 | title=On the Generality of the Latitudinal Gradient
 | journal=American Naturalist
 | year=2004
 | volume=163
 | issue=2
 | pages=192–211
 | doi=10.1086/381004 }}</ref>

=== કુદરતી સ્રોતો અને જમીનનો ઉપયોગ ===
મનુષ્ય પોતાના હેતુઓ માટે વાપરી શકે તેવા સ્રોતો પૃથ્વી પૂરા પાડે છે. 
તેમાંના કેટલાક  સ્રોતો [[પુનર્જીવિત ન કરી શકાય તેવા સ્રોતો|પુનર્જીવિત ન કરી શકાય તેવા]] ([[:en:non-renewable resources|non-renewable resources]]) હોય છે, દા.ત. [[અશ્મિભૂત ઈંધણ|ખનિજ ઈંધણો]] ([[:en:fossil fuel|mineral fuels]]), જેને ટૂંકા ગાળામાં ફરીથી એકઠા કરવા મુશ્કેલ છે. 

[[કોલસો]] ([[:en:coal|coal]]), [[ખનિજ તેલ / પેટ્રોલિયમ|ખનિજ તેલ/પેટ્રોલિયમ]] ([[:en:petroleum|petroleum]]), [[કુદરતી વાયુ]] ([[:en:natural gas|natural gas]]) અને [[મિથેન કલાથરેટ]] ([[:en:methane clathrate|methane clathrate]]) જેવા [[અશ્મિભૂત ઈંધણ|અશ્મિભૂત ઈંધણો]] ([[:en:fossil fuel|fossil fuel]])નો જમા થયેલો વિશાળ જથ્થો પૃથ્વીના પોપડામાંથી મેળવવામાં આવે છે.માણસ જમા થયેલા ઈંધણોના આ જથ્થાનો ઉપયોગ ઊર્જા પેદા કરવા માટે તથા રાસાયણિક ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં પોષકજથ્થા તરીકે કરે છે. 
[[ધોવાણ]] ([[:en:erosion|erosion]]) અને પ્લેટ ટેકટોનિકસની ક્રિયાઓને પરિણામે [[કાચી ધાતુના મૂળ|કાચી ધાતુની ઉત્પત્તિ]] ([[:en:Ore genesis|Ore genesis]])ની પ્રક્રિયા થાય છે જેનાથી પૃથ્વીના પોપડામાં ખનિજ [[કાચી ધાતુ]] ([[:en:ore|ore]])ઓના દ્રવ્યો પણ બંધાય છે. <ref>{{cite web
 | author=Staff
 | date=2006-11-24
 | url=http://www.utexas.edu/tmm/npl/mineralogy/Mineral_Genesis/
 | title=Mineral Genesis: How do minerals form?
 | publisher=Non-vertebrate Paleontology Laboratory, Texas Memorial Museum
 | access-date=2007-04-01
}}</ref>
અનેક [[ધાતુ]] ([[:en:metal|metal]])ઓ અને અન્ય ઉપયોગી [[રાસાયણિક ઘટક|ઘટકો]] ([[:en:chemical element|elements]]) માટે આ દ્રવ્યો કેન્દ્રીભૂત સ્રોતો રચે છે. 


પૃથ્વીનું જીવમંડળ માણસને ઉપયોગી થાય તેવાં અનેક જૈવિક ઉત્પાદનો પેદા કરે છે, જેમાં ખોરાક, લાકડું, [[ઔષધ નિર્માણ વિજ્ઞાનને લગતું (ફાર્માસ્યુટિકલ)|ઔષધી તત્ત્વો]] ([[:en:pharmaceutical|pharmaceutical]]), ઑકિસજન અને કેટલાય સજીવ કચરાનું પુનઃચક્રીકરણ આવી જાય, અલબત્ત આ યાદી ઘણી લાંબી થઈ શકે તેમ છે. 
જમીન-આધારિત [[ઈકોસિસ્ટમ]] ([[:en:ecosystem|ecosystem]]) પૃથ્વીના [[ઉપરની જમીન|ઉપલા પોપડા]] ([[:en:topsoil|topsoil]]) અને તાજા પાણી પર જયારે મહાસાગરોની ઈકોસિસ્ટમ જમીન પર ધોવાઈને આવતા ઓગળેલા દ્રવ્યો પર આધારિત હોય છે. <ref>{{cite journal
 | last = Rona
 | first = Peter A.
 | title=Resources of the Sea Floor
 | journal=Science
 | year=2003
 | volume=299
 | issue=5607
 | pages=673–674
 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/299/5607/673?ijkey=AHVbRrqUsmdHY&keytype=ref&siteid=sci
 | access-date=2007-02-04  | doi = 10.1126/science.1080679
 | pmid = 12560541
}}</ref>
[[ઘર|આશ્રયસ્થાનો]] ([[:en:home|shelters]]) બાંધવા માટે [[બાંધકામ સામગ્રી]] ([[:en:building material|building material]])નો ઉપયોગ કરીને મનુષ્યો પણ [[ઈકોલોજિકલ ફૂટપ્રિન્ટ્સ|જમીન]] ([[:en:Ecological footprint|land]]) પર રહેતા હોય છે. 
1993માં મનુષ્ય દ્વારા થતો જમીનનો ઉપયોગ આશરે આ મુજબ હતોઃ

{| class="wikitable"
!જમીનનો ઉપયોગ 

!ટકા 
|-
|''ખેડાઉ જમીનઃ''||style="text-align: right;"|13.13%<ref name=cia/>
|-
|''કાયમી પાક માટે વપરાતી જમીનઃ''||style="text-align: right;"|4.71%<ref name=cia/>
|-
|''કાયમી ગોચર જમીનઃ''||style="text-align: right;"|26%
|-
|''વન અને જંગલપ્રદેશઃ''||style="text-align: right;"|32%
|-
|''શહેરી વિસ્તારોઃ''||style="text-align: right;"|1.5%
|-
|''અન્યઃ''||style="text-align: right;"|30%
|}

1993માં આશરે 2,481,250 કિ.મી.² જેટલી જમીન સિંચાઈ સુવિધા ધરાવતી હતી. <ref name=cia/>
=== કુદરતી અને પર્યાવરણ સંબંધી સંકટો ===
વિશાળ વિસ્તારો ઉષ્ણકટિબંધના [[વંટોળિયો|વંટોળિયા]] ([[:en:cyclone|cyclone]]), [[વાવંટોળિયો (હરિકેન)|વાવંટોળિયા (હરિકેન)]] ([[:en:hurricane|hurricane]]) અથવા [[સમુદ્રમાં આવતો વંટોળિયો (ટાઈફૂન)|સમુદ્ર પર આવતા વંટોળિયા (ટાઈફૂન)]] ([[:en:typhoon|typhoon]]) જેવા આત્યંતિક હવામાન પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે, અને તેથી એ વિસ્તારોમાં જીવન પર તેનો ઘણો પ્રભાવ હોય છે. 
તો કેટલાક સ્થળો [[ધરતીકંપ/ભૂકંપ|ધરતીકંપ]] ([[:en:earthquake|earthquake]]), [[ભૂ-સ્ખલન|ભૂસ્ખલન]] ([[:en:landslide|landslide]]), [[ત્સુનામી]] ([[:en:tsunami|tsunami]]), [[જવાળામુખી|જવાળામુખી ફાટવો]] ([[:en:volcano|volcanic eruptions]]), [[વરસાદ સાથેનો વિનાશક ચક્રવાત (ટોર્નેડો)|વરસાદ સાથેનો વિનાશક વંટોળિયો (ટોર્નેડો)]] ([[:en:tornado|tornado]]), [[ખાલી જગ્યા|સિન્કહોલ]] ([[:en:sinkhole|sinkhole]]), [[બ્લિઝાર્ડ]] ([[:en:blizzard|blizzard]]), [[પૂર]] ([[:en:flood|flood]]), [[દુષ્કાળ]] ([[:en:drought|drought]]) અને બીજી આપત્તિઓ અને [[આપત્તિ / દુર્ધટના|દુર્ઘટના]] ([[:en:disaster|disaster]])ઓ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. 


ઘણા સ્થાનિક વિસ્તારો માનવસર્જિત હવા અને પાણીનું [[પ્રદૂષણ]] ([[:en:pollution|pollution]]), [[ઍસિડનો વરસાદ]] ([[:en:acid rain|acid rain]]) અને ઝેરી તત્ત્વો, વનસ્પતિસૃષ્ટિનો અભાવ ([[વધુ પડતા ઢોર ચારવા|ગોચર જમીનનું શોષણ]] ([[:en:overgrazing|overgrazing]]), [[વનનાબૂદી / જંગલ કાપવા|વનનાબૂદી]] ([[:en:deforestation|deforestation]]), [[રણ/વેરાન પ્રદેશોનું સર્જન]] ([[:en:desertification|desertification]])), [[કુદરતી પ્રાણીસૃષ્ટિ]] ([[:en:wildlife|wildlife]]) ગુમાવવી, પ્રજાતિઓનો [[વિનાશ]] ([[:en:extinction|extinction]]), [[માટીનું/જમીનનું અધઃપતન અને અવનતિકરણ|માટી /જમીનનું અધઃપતન]] ([[:en:soils retrogression and degradation|soil degradation]]), માટીના સ્તરમાં ઘટાડો, ધોવાણ તથા [[આક્રમણખોર પ્રજાતિઓ]] ([[:en:invasive species|invasive species]])ના હુમલા પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. 


ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી મુકત થતા કાર્બન ડાયોકસાઈડને કારણે માનવની ગતિવિધિઓને [[ગ્લોબલ વર્મિંગ]] ([[:en:global warming|global warming]]) સાથે સીધો સંબંધ છે એવા [[વૈજ્ઞાનિક સર્વસંમતિ]] ([[:en:scientific consensus|scientific consensus]]) સધાઈ ચૂકી છે. 
જેના કારણે [[હિમસરિતા]] ([[:en:glacier|glacier]])ઓ અને [[બરફની પાટ /ચટ્ટાન|બરફની ચટ્ટાનો]] ([[:en:ice sheet|ice sheet]]) ઓગળવાના, વધુ આત્યંતિક તાપમાનો, હવામાનમાં નોંધપાત્ર બદલાવો અને વૈશ્વિક ધોરણે [[દરિયાની સપાટીમાં વધારો]] ([[:en:Sea level rise|global rise in average sea levels]]) જેવા બદલાવો પેદા થવાનું અનુમાન કરવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite web
 | author=Staff
 | date = 2007-02-02
 | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=21429&Cr=climate&Cr1=change
 | title = Evidence is now ‘unequivocal’ that humans are causing global warming – UN report
 | publisher = United Nations
 | access-date = 2007-03-07 }}</ref>

=== માનવીય ભૂગોળ ===
નકશા બનાવવાની કળા- [[માનચિત્રકલા (કાર્ટોગ્રાફિ)]] ([[:en:Cartography|Cartography]]) અને [[ભૂગોળ]] ([[:en:geography|geography]]), આ બંને વિદ્યાશાખાઓ પૃથ્વીનું વિવરણ આપવા પ્રત્યે સમર્પિત છે. 
માનચિત્રકલા અને ભૂગોળની સાથેસાથે આવશ્યક માહિતીને યોગ્ય રીતે અને પ્રમાણમાં રજૂ કરતી, સ્થળો અને અંતર નિશ્ચિત કરતી [[મોજણી કરવી|મોજણી]] ([[:en:Surveying|Surveying]])ની વિદ્યા અને સ્થિતિ અને દિશા નિશ્ચિત કરતી [[નેવિગેશન]] ([[:en:navigation|navigation]]) વિદ્યા પણ વિકસ્યાં.

{{Continents navmap}}

નવેમ્બર 2008 મુજબ પૃથ્વી પર આશરે 6,740,000,000 માનવો વસે છે. <ref name="World Population Clock">
{{cite web
 | first= 
 | last= United States Census Bureau
 | url= http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html
 | title= World POP Clock Projection
 | work= United States Census Bureau International Database
 | date= 2008-01-07
 | access-date= 2008-01-07
}}
</ref>
અનુમાનો સૂચવે છે કે [[વિશ્વની વસતિ|વિશ્વની માનવવસતિ]] ([[:en:world population|world's human population]]) 2013માં 7 અબજ સુધી અને 2050માં 9.2 અબજ<ref>{{cite web
 | author=Staff
 | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm
 | title = World Population Prospects: The 2006 Revision
 | publisher = United Nations
 | access-date = 2007-03-07 }}</ref> સુધી પહોંચશે. 
મોટા ભાગની માનવવસતિનો વધારો [[વિકાસશીલ દેશો]] ([[:en:developing nations|developing nations]])માં થશે. 
આખા વિશ્વમાં [[વસતિની ગીચતા|માનવવસતિની ગીચતા]] ([[:en:population density|population density]]) સ્થળે સ્થળે જુદી છે, પરંતુ માનવવસતિનો મોટો ભાગ [[એશિયા]] ([[:en:Asia|Asia]])માં વસે છે. 2020 સુધીમાં, વિશ્વની માનવવસતિના 60% જેટલા લોકો [[ગ્રામ્ય]] ([[:en:rural|rural]])ને બદલે [[શહેરી વિસ્તાર|શહેરી વિસ્તારો]] ([[:en:Urban area|urban]])માં વસતા હશે તેવું અનુમાન છે. <ref>{{cite web
 | author = Staff
 | year = 2007
 | url = http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx
 | title = Human Population: Fundamentals of Growth: Growth
 | publisher = Population Reference Bureau
 | access-date = 2007-03-31
 | archive-date = 2013-02-10
 | archive-url = https://www.webcitation.org/6EKxj3SWs?url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx
 | url-status = dead
 }}</ref>


પૃથ્વીની સપાટીનો માત્ર આઠમો ભાગ જ માનવ માટે રહેવાલાયક છે એવો અંદાજ છે; તેના ત્રણ-ભાગ પર મહાસાગરો છે, જમીન-વિસ્તારનો પણ અડધો ભાગ કાં તો રણ (14%),<ref>{{cite journal
 | author=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A.
 | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification
 | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions
 | year=2007
 | volume=4
 | pages=439–473
 | url=http://www.hydrol-earth-syst-sci-discuss.net/4/439/2007/hessd-4-439-2007.html
 | access-date=2007-03-31 }}</ref> ઊંચા પર્વતો (27%) છે<ref>{{cite web
 | author = Staff
 | url = http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml
 | title = Themes & Issues
 | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity
 | access-date = 2007-03-29
 | archive-date = 2007-04-07
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070407011249/http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml
 | url-status = dead
 }}</ref> અથવા વસવા માટે ઓછો અનુકૂળ એવો પ્રદેશ છે. [[અલર્ટ, નુનાવુત|એલર્ટ]] ([[:en:Alert, Nunavut|Alert]]) એ [[નુનાવુત]] ([[:en:Nunavut|Nunavut]]), કેનેડામાં [[ઍલિસમેર દ્વિપ]] ([[:en:Ellesmere Island|Ellesmere Island]]) પર ઉત્તર ગોળાર્ધમાં સૌથી વધુ ઉત્તરે સ્થાયી થયેલ વિશ્વની માનવ વસાહત છે. <ref>{{cite web
 | author = Staff
 | date = 2006-08-15
 | url = http://www.img.forces.gc.ca/org/cfiog/alert_e.asp
 | title = Canadian Forces Station (CFS) Alert
 | publisher = Information Management Group
 | access-date = 2007-03-31
 | archive-date = 2007-06-09
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070609135729/http://www.img.forces.gc.ca/org/cfiog/alert_e.asp
 | url-status = dead
 }}</ref>
(82°28′N)  દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં સૌથી વધુ દક્ષિણે, લગભગ દક્ષિણ ધ્રુવ પર જ [[અમુન્દસેન-સ્કોટ દક્ષિણ ધ્રુવ સ્ટેશન]] ([[:en:Amundsen-Scott South Pole Station|Amundsen-Scott South Pole Station]]) છે. 
(90°S)

[[ચિત્ર:Earth's City Lights by DMSP, 1994-1995 (large).jpg|upright=1.5|thumbnail|રાત્રિસમયે પૃથ્વી, વિશ્વની રાત્રિ-સમયની [[ડિફેન્સ મીટિઅરૉલોજિકલ સેટેલાઈટ પ્રોગ્રામ|ડીએમએસપી (DMSP)]] ([[:en:Defense Meteorological Satellite Program|DMSP]])/ઓએલએસ (OLS) જમીન પ્રકાશિત માહિતીના આધારે તૈયાર કરેલું ચિત્ર. 
આ ચિત્ર [[ફોટોગ્રાફી|ફોટો લઈ શકાય તેવું]] ([[:en:Photography|photographic]]) નહોતું તથા નરી આંખે જોતા નીરિક્ષકને દેખાય તે કરતાં તેમાં અનેક બાબતો વધુ તેજસ્વી બતાવવામાં આવી છે. ]]

સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ [[દેશ / રાષ્ટ્ર|રાષ્ટ્રો]] ([[:en:nation|nation]]), એન્ટાર્કટિકાના કેટલાક અપવાદરૂપ હિસ્સાઓને છોડીને પૃથ્વીની તમામ જમીન સપાટી પર પોતાનો દાવો કરે છે. 
2007 પ્રમાણે, કુલ મળીને [[સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રોની યાદી|201 સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રો]] ([[:en:List of sovereign states|201 sovereign states]]) છે, જેમાંથી 192 [[યુનાઈટેડ નેશન્સના સભ્ય દેશો|યુનાઈટેડ નેશન્સના સભ્ય દેશ]] ([[:en:United Nations member states|United Nations member states]]) છે. 
આ ઉપરાંત, 59 [[પરાધીન પ્રાન્તો]] ([[:en:Dependent territory|dependent territories]]) અને અનેક [[દેશના સ્વાયત્ત વિસ્તારોની યાદી|સ્વાયત્ત પ્રદેશો]] ([[:en:List of autonomous areas by country|autonomous areas]]), [[વિવાદાગ્રસ્ત પ્રદેશોની યાદી|વિવાદાગ્રસ્ત પ્રદેશો]] ([[:en:List of territorial disputes|territories under dispute]]) અને બીજા પ્રદેશો તો ખરા જ. <ref name=cia />
ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો આખી પૃથ્વી પર કયારેય કોઈ એક [[સાર્વભૌમત્વ|સાર્વભૌમ]] ([[:en:sovereignty|sovereign]]) [[સરકાર]] ([[:en:government|government]])નું શાસન નહોતું, અલબત્ત, કેટલાંય રાષ્ટ્રો-રાજયોએ [[વિશ્વ પર વર્ચસ]] ([[:en:world domination|world domination]]) જમાવવા માટે ખૂબ મથામણ કરી હતી અને નિષ્ફળ ગયાં હતાં. <ref>{{cite book 
 | first=Paul | last=Kennedy
 | authorlink=Paul Kennedy | year=1989
 | title=[[The Rise and Fall of the Great Powers]]
 | edition=1st | publisher=Vintage
 | isbn=0679720197 }}</ref>


રાષ્ટ્રો વચ્ચેના ઝઘડાઓમાં હસ્તક્ષેપ કરવાના અને તેથી કરીને સશસ્ત્ર અથડામણો, યુદ્ધો નિવારવાના હેતુથી વિશ્વવ્યાપક [[આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા|આંતરસરકારી સંસ્થા]] ([[:en:international organization|intergovernmental organization]])- [[યુનાઇટેડ નેશન્સ|યુનાઈટેડ નેશન્સ]] ([[:en:United Nations|United Nations]])ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web
 | url=http://www.un.org/aboutun/charter/
 | title=U.N. Charter Index
 | publisher=United Nations
 | access-date=2008-12-23 }}</ref>
જો કે તે વિશ્વ સરકાર નથી. યુનાઈટેડ નેશન્સ [[આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો|આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ]] ([[:en:international law|international law]]) માટેની જોગવાઈ પૂરી પાડે છે તથા જયારે તમામ સભ્યોની સર્વસંમતિ હોય ત્યારે લશ્કરી હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે,<ref>{{cite web | author = Staff | url = http://www.un.org/law/ | title = International Law | publisher = United Nations | access-date = 2007-03-27 | archive-date = 2008-12-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081231055149/http://www.un.org/law/ | url-status = dead }}</ref> પણ મુખ્યત્વે તે એક આંતરરાષ્ટ્રીય મુત્સદ્દીગીરી માટેનું પ્લેટફોર્મ છે.  

2004ના આંકડાઓ મુજબ, કુલ મળીને લગભગ 400 લોકો પૃથ્વીના વાયુમંડળની બહાર ગયા છે અને તેમાંથી [[અપોલો પ્રોગ્રામ|બાર]] ([[:en:Apollo program|twelve]]) જણાએ ચંદ્ર પર ઉતરાણ કર્યં હતું. <ref>{{cite book 
 | first=Lee | last=Ellis | year=2004 | title=Who's who of NASA Astronauts | publisher=Americana Group Publishing | isbn=0966796144
}}</ref><ref>{{cite book 
 | first=David | last=Shayler | first2=Bert
 | last2=Vis | year=2005 | title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center
 | publisher=Birkhäuser | isbn=0387218947
}}</ref><ref>{{cite web
 | last=Wade | first=Mark | date=2008-06-30 | url=http://www.astronautix.com/articles/aststics.htm
 | access-date=2008-12-23 | title=Astronaut Statistics
 | publisher=Encyclopedia Astronautica }}</ref>
અવકાશમાં જો કોઈ માનવ હાજરી હોય તો તે [[આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક (ઈન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન)]] ([[:en:International Space Station|International Space Station]]) પર છે. 
દર છ મહિને આ મથક પરના ત્રણ માણસોના જૂથને બદલવામાં આવે છે. <ref>{{cite web | date=2007-01-16 | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html | title=Reference Guide to the International Space Station | publisher=NASA | access-date=2008-12-23 | archive-date=2009-01-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090119175052/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html | url-status=dead }}</ref>

{{-}}

== સાંસ્કૃતિક દષ્ટિકોણ ==
[[ચિત્ર:AS8-13-2329.jpg|thumbnail|right|[[અપોલો 8]] ([[:en:Apollo 8|Apollo 8]]) પરથી ખગોળશાસ્ત્રીઓ દ્વારા લેવાયેલો પૃથ્વીનો સૌથી પહેલો ફોટોગ્રાફ- "અર્થરાઈઝ" ]]
[[File:Earth symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|left|🜨]]
ક્રોસ (ચોકડી)ને આંતરતું વર્તુળ એ પૃથ્વી માટેનું ખગોળશાસ્ત્રનું નિયત ચિહ્ન/પ્રતીક છે. <ref>{{cite book
 | first=Carl G. | last=Liungman | year=2004
 | chapter=Group 29: Multi-axes symmetric, both soft and straight-lined, closed signs with crossing lines
 | title=Symbols -- Encyclopedia of Western Signs and Ideograms
 | pages=281–282 | publisher=Ionfox AB
 | location=New York | isbn=91-972705-0-4 }}</ref>

પૃથ્વીનું મોટા ભાગે [[દૈવીતત્ત્વ]] ([[:en:deity|deity]]) તરીકે, વિશેષ રૂપે [[દેવી]] ([[:en:goddess|goddess]]) તરીકે વ્યકિતકરણ કરવામાં આવે છે. 
અનેક સંસ્કૃતિઓમાં પૃથ્વીને [[માતૃદેવી]] ([[:en:mother goddess|mother goddess]]) અને ધરતીમાતા તરીકે સંબોધવામાં આવે છે તથા તેને [[પ્રજનનના દેવી|પ્રજનનનાં દેવી]] ([[:en:fertility deity|fertility deity]]) તરીકે પણ નિરૂપવામાં આવે છે. 
અનેક ધર્મોમાં પૃથ્વીનું સર્જન અલૌકિક દેવી અથવા દેવાતાઓએ કયુર્ં તેવી [[સર્જનની દંતકથા|સર્જન દંતકથાઓ]] ([[:en:Creation myth|Creation myth]]) છે. 
[[વિરોધવાદ (પ્રોટેસ્ટન્ટીઝમ)|વિરોધવાદ (પ્રોટેસ્ટંટીઝમ)]] ([[:en:Protestantism|Protestantism]])<ref name=Dutch2002>{{cite journal
 | author = Dutch, S.I. | year = 2002
 | title = Religion as belief versus religion as fact
 | journal = Journal of Geoscience Education
 | volume = 50 | issue = 2 | pages = 137–144
 | url=http://nagt.org/files/nagt/jge/abstracts/Dutch_v50n2p137.pdf
 | access-date = 2008-04-28 | format=PDF }}</ref>ની મોટા ભાગે [[મૂળતત્ત્વવાદ |મૂળતત્ત્વવાદ]] ([[:en:Fundamentalism|fundamentalist]]) સાથે સંકળાયેલી શાખાઓ અથવા [[ઈસ્લામ |ઈસ્લામ]] ([[:en:Islam|Islam]]) જેવા વિવિધ ધાર્મિક જૂથો <ref>{{cite book
 |author       = Taner Edis
 |year         = 2003
 |title        = A World Designed by God: Science and Creationism in Contemporary Islam
 |publisher    = Amherst: Prometheus
 |url          = http://www2.truman.edu/~edis/writings/articles/CFI-2001.pdf
 |isbn         = 1-59102-064-6
 |access-date  = 2008-04-28
 |format       = PDF
 |archive-date = 2008-05-27
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20080527192629/http://www2.truman.edu/~edis/writings/articles/CFI-2001.pdf
 |url-status   = dead
}}</ref>એવું માને છે કે તેમના [[ધાર્મિક ગ્રંથો |ધાર્મિક ગ્રંથો]] ([[:en:Religious text|sacred texts]])માં આલેખાયેલી પૃથ્વીના સર્જનની દંતકથાઓનું તેમણે કરેલું [[શાસ્ત્રાર્થમીમાંસા |અર્થઘટન]] ([[:en:Hermeneutics|interpretations]]) [[સર્જનનું વિજ્ઞાન |શબ્દશઃ સત્ય]] ([[:en:Creation science|literal truth]]) છે અને આ અર્થઘટનોને પૃથ્વીની રચના અને તેના ઉત્પત્તિનાં મૂળ અને તેની પર જીવનના વિકાસ અંગેના પરંપરાગત વૈજ્ઞાનિક વૃત્તાન્તોની સાથોસાથ અથવા તો તેમની જગ્યાએ મૂકવાનો તેઓ આગ્રહ રાખે છે.<ref name=Ross2005>{{cite journal | author = Ross, M.R. | year = 2005
 | title = Who Believes What? Clearing up Confusion over Intelligent Design and Young-Earth Creationism
 | journal = Journal of Geoscience Education
 | volume = 53 | issue = 3 | pages = 319
 | url = http://www.nagt.org/files/nagt/jge/abstracts/Ross_v53n3p319.pdf | access-date = 2008-04-28
 | format=PDF}}</ref>[[વૈજ્ઞાનિક કમ્યૂનિટી |વિજ્ઞાની સમુદાય]] ([[:en:scientific community|scientific community]])<ref>{{cite journal
 | author=Pennock, R. T.
 | title=Creationism and intelligent design
 | journal=Annu Rev Genomics Hum Genet | volume=4
 | pages=143–63 | year=2003 | pmid=14527300
 | doi=10.1146/annurev.genom.4.070802.110400}}</ref><ref>[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11876&page=R1 સાયન્સ, ઈવોલ્યુશન એન્ડ ક્રિએશનીઝમ], નેશનલ એકેડમી પ્રેસ, વોશિંગ્ટન ડીસી, 2005. 
</ref> અને અન્ય ધાર્મિક જૂથોએ આ પ્રકારના દાવાઓનો સ્પષ્ટ વિરોધ કર્યો છે.<ref name=Colburn2006>{{cite journal
 | author = Colburn, A. | coauthors = Henriques, L.
 | year = 2006 | title = Clergy views on evolution, creationism, science, and religion
 | journal = Journal of Research in Science Teaching
 | volume = 43 | issue = 4 | pages = 419–442
 | doi = 10.1002/tea.20109}}</ref><ref name=Glass1984>{{cite book | author =Frye, Roland Mushat
 | year = 1983 | title = Is God a Creationist? The Religious Case Against Creation-Science
 | publisher = Scribner's | isbn = 0-68417-993-8 }}</ref><ref name=Gould1997>{{cite journal
 | author = Gould, S. J. | year = 1997
 | title = Nonoverlapping magisteria
 | journal = Natural History | volume = 106
 | issue = 2 | pages = 16–22 | url = http://www.jbburnett.com/resources/gould_nonoverlapping.pdf
 | access-date = 2008-04-28|format=PDF}}</ref> 
[[સર્જન-ઉત્ક્રાંતિનો વિવાદ|રચના-ઉત્ક્રાંતિનો વિવાદ]] ([[:en:creation-evolution controversy|creation-evolution controversy]]) આ અંગેનું દેખીતું ઉદાહરણ છે. 



ભૂતકાળમાં [[સપાટ પૃથ્વી|પૃથ્વી સપાટ]] ([[:en:flat Earth|flat Earth]]) હોવાની બાબતે ભિન્ન પ્રકારના મતો અને માન્યતાઓ પ્રચલિત હતી,<ref>{{cite web
 | last = Russell | first = Jeffrey B. | url = http://www.asa3.org/ASA/topics/history/1997Russell.html | title = The Myth of the Flat Earth
 | publisher = American Scientific Affiliation
 | access-date = 2007-03-14 }}; પરંતુ [[કોસમાસ ઈન્ડીકોપ્લેયુસેટ્સ |કોસમાસ ઈન્ડીકોપ્લેયુસેટ્સ]] ([[:en:Cosmas Indicopleustes|Cosmas Indicopleustes]]) પણ જોશો. </ref> પરંતુ પછી નીરિક્ષણ અને પૃથ્વી ફરતે વહાણમાં પ્રદક્ષિણાના આધારે [[ગોળા જેવા આકારની પૃથ્વી |પૃથ્વી ગોળ જેવા આકાર]] ([[:en:spherical Earth|spherical Earth]])ની છે એ વિભાવનાએ માન્યતા મેળવી.<ref>{{cite web
 | last = Jacobs | first = James Q. | date =1998-02-01
 | url =http://www.jqjacobs.net/astro/aegeo.html
 | title =Archaeogeodesy, a Key to Prehistory
 | access-date = 2007-04-21 }}</ref>
અંતરિક્ષયાનની ઉડાન પછી પૃથ્વી અંગેનો માણસનો દષ્ટિકોણ બદલાયો છે અને હવે જીવમંડળને વૈશ્વિક સંકલિત દષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે છે. <ref>{{cite book
 | first=R. Buckminster
 | last=Fuller
 | authorlink=Buckminster Fuller
 | year=1963
 | title=[[Operating Manual for Spaceship Earth]]
 | edition=First
 | publisher=E.P. Dutton & Co.
 | location=New York
 | isbn=0-525-47433-1
 | url=http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html
 | access-date=2007-04-21
 | archive-date=2012-04-23
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120423182500/http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html
 | url-status=dead
 }}</ref><ref>{{cite book
 | first=James E. | last=Lovelock
 | authorlink=James Lovelock | year=1979
 | title=Gaia: A New Look at Life on Earth
 | edition=First | publisher=Oxford University Press
 | location=Oxford | isbn=0-19-286030-5 }}</ref>

મનુષ્યજાતિની પૃથ્વી પર અસરો અંગે ચિતિંત વધતી જતી [[પર્યાવરણ-સંરક્ષણની ઝુંબેશ|પર્યાવરણ-સંરક્ષણ ઝુંબેશ]] ([[:en:environmental movement|environmental movement]])માં પણ આ બાબત પ્રતિબિંબિત થાય છે. <ref>ઉદાહરણ તરીકેઃ {{cite book 
 | first=Anthony J. | last=McMichael | year=1993
 | title=Planetary Overload: Global Environmental Change and the Health of the Human Species
 | publisher=Cambridge University Press
 | isbn=0521457599 }}</ref>

== નોંધો ==
<div class="references-small">
<references group=note/>
</div>

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=30em|refs=


<ref name=cazenave_ahrens1995>{{cite book|first1=Anny|last1=Cazenave|editor=Ahrens, Thomas J|year=1995|title=Global earth physics a handbook of physical constants|publisher=American Geophysical Union|location=Washington, DC|isbn=0-87590-851-9|url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf|archive-date=2006-10-16|access-date=2008-08-03|format=PDF|chapter=Geoid, Topography and Distribution of Landforms|url-status=dead}}</ref>

<ref name=hbcp2000>{{cite book|author=Various|editor=David R. Lide|year=2000|title=Handbook of Chemistry and Physics|edition=81st|publisher=CRC|isbn=0-8493-0481-4}}</ref>

<ref name="Cox2000">{{cite book|editor=Arthur N. Cox|title=Allen's Astrophysical Quantities|url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244|edition=4th|year=2000|publisher=AIP Press|location=New York|isbn=0-387-98746-0|page=244|access-date=2010-08-17}}</ref>

<ref name="WGS-84-2">{{cite web | first1=Sigurd | last1=Humerfelt | date=October 26, 2010 | title=How WGS 84 defines Earth | url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html | access-date=2011-04-29 }}</ref>

<ref name="yoder12">{{cite book|last1=Yoder|first1=Charles F.|editor=T. J. Ahrens|year=1995|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|publisher=American Geophysical Union|location=Washington|url=http://www.agu.org/reference/gephys.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html|archive-date=2009-04-21|access-date=2007-03-17|isbn=0-87590-851-9|page=12|url-status=live}}</ref>

<ref name=kinver20091210>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8406839.stm|title=Global average temperature may hit record level in 2010|last1=Kinver|first1=Mark|date=December 10, 2009|work=[[BBC Online]]|access-date=2010-04-22}}</ref>

<ref name="Pidwirny 2006">{{cite journal|last1=Pidwirny|first1=Michael|date=2006-02-02|title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)|publisher=University of British Columbia, Okanagan|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|access-date=2007-11-26}}</ref>

<ref name=iers>{{cite conference|author=IERS Working Groups|editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard|title=General Definitions and Numerical Standards|year=2003|booktitle=IERS Technical Note No. 32|publisher=U.S. Naval Observatory and Bureau International des Poids et Mesures|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776|access-date=2008-08-03|archive-date=2010-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/5nDzc2unH?url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776|url-status=dead}}</ref>

<ref name=Allen294>{{cite book|title=Allen's Astrophysical Quantities|last1=Allen|first1=Clabon Walter|last2=Cox|first2=Arthur N.|publisher=Springer|year=2000|isbn=0-387-98746-0|url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294|page=294|access-date=2011-03-13}}</ref>

<ref name=Allen296>{{cite book|title=Allen's Astrophysical Quantities|last1=Allen|first1=Clabon Walter|last2=Cox|first2=Arthur N.|publisher=Springer|year=2000|isbn=0-387-98746-0|url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296|page=296|access-date=2010-08-17}}</ref>

<ref name=science_241_4872_1441>{{cite journal|last1=May|first1=Robert M.|title=How many species are there on earth?|journal=Science|year=1988|volume=241|issue=4872|pages=1441–1449|bibcode=1988Sci...241.1441M|doi=10.1126/science.241.4872.1441|pmid=17790039}}</ref>

<ref name="age_earth1">See:
* {{cite book|first1=G.B.|last1=Dalrymple|year=1991|title=The Age of the Earth|publisher=Stanford University Press|location=California|isbn=0-8047-1569-6}}
* {{cite web|last=Newman|first=William L.|date=2007-07-09|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|publisher=Publications Services, USGS|access-date=2007-09-20}}
* {{cite journal|last1=Dalrymple|first1=G. Brent|title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved|journal=Geological Society, London, Special Publications|year=2001|volume=190|issue=1|pages=205–221|url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|access-date=2007-09-20|doi = 10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14|bibcode = 2001GSLSP.190..205D }}
* {{cite web|last1=Stassen|first1=Chris|date=2005-09-10|url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html|title=The Age of the Earth|publisher=[[TalkOrigins Archive]]|access-date=2008-12-30}}
</ref>

<ref name="Harrison 2002">{{cite book|first1=Roy M.|last1=Harrison|last2=Hester|first2=Ronald E.|year=2002|title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation|publisher=Royal Society of Chemistry|isbn=0-85404-265-2}}</ref>

<ref name=standish_williams_iau>{{cite web|last1=Standish|first1=E. Myles|last2=Williams|first2=James C.|title=Orbital Ephemerides of the Sun, Moon, and Planets|publisher=International Astronomical Union Commission 4: (Ephemerides)|url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|format=PDF|access-date=2010-04-03|archive-date=2012-10-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOqmsTQG?url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|url-status=dead}} See table 8.10.2. Calculation based upon 1 AU = 149,597,870,700(3) m.</ref>

<ref name=carrington>{{cite news|first1=Damian|last1=Carrington|title=Date set for desert Earth|publisher=BBC News|date=2000-02-21|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm|access-date=2007-03-31}}</ref>

<ref name=yoder1995>{{cite book|last1=Yoder|first1=Charles F.|editor=T. J. Ahrens|year=1995|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|publisher=American Geophysical Union|location=Washington|url=http://www.agu.org/reference/gephys.html|access-date=2007-03-17|isbn=0-87590-851-9|page=8|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html|url-status=dead}}</ref>

<ref name=bowring_housch1995>{{cite journal|last1=Bowring|first1=S.|last2=Housh|first2=T.|title=The Earth's early evolution|year=1995|doi=10.1126/science.7667634|journal=Science|volume=269|page=1535|pmid=7667634|issue=5230|bibcode = 1995Sci...269.1535B|pages=1535–40 }}</ref>



<ref name=science310_5754_1671>{{cite journal|last1=Kleine|first1=Thorsten|last2=Palme|first2=Herbert|last3=Mezger|first3=Klaus|last4=Halliday|first4=Alex N.|title=Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon|journal=Science|volume=310|issue=5754|date=2005-11-24|pages=1671–1674|doi=10.1126/science.1118842|pmid=16308422|bibcode = 2005Sci...310.1671K }}</ref>

<ref name=reilly20091022>{{cite news|first1=Michael|last1=Reilly|date=October 22, 2009|title=Controversial Moon Origin Theory Rewrites History|url=http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html|access-date=2010-01-30|archive-date=2010-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100109042800/http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html|url-status=dead}}</ref>

<ref name=canup_asphaug2001a>{{cite conference|last1=Canup|first1=R. M.|last2=Asphaug|first2=E.|title=An impact origin of the Earth-Moon system|booktitle=Abstract #U51A-02|publisher=American Geophysical Union|date=Fall Meeting 2001|bibcode=2001AGUFM.U51A..02C|access-date=2007-03-10}}</ref>

<ref name=canup_asphaug2001b>{{cite journal|last1=Canup|first1=R.|last2=Asphaug|first2=E.|title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation|journal=Nature|volume=412|pages=708–712|year=2001|url=http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html|doi = 10.1038/35089010|pmid = 11507633|issue=6848|bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref>

<ref name="watersource">{{cite journal|display-authors=1|last1=Morbidelli|first1=A.|last2=Chambers|first2=J.|last3=Lunine|first3=J. I.|last4=Petit|first4=J. M.|last5=Robert|first5=F.|last6=Valsecchi|first6=G. B.|last7=Cyr|first7=K. E.|title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth|journal=Meteoritics & Planetary Science|year=2000|volume=35|issue=6|pages=1309–1320|bibcode=2000M&PS...35.1309M|doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x}}</ref>

<ref name=asp2002>{{cite conference|last1=Guinan|first1=E. F.|last2=Ribas|first2=I.|editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan|title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate|booktitle=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments|location=San Francisco|isbn=1-58381-109-5|publisher=Astronomical Society of the Pacific|bibcode=2002ASPC..269...85G|access-date=2009-07-27}}</ref>

<ref name=physorg20100304>{{cite news|author=Staff|title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere|date=March 4, 2010|work=Physorg.news|url=http://www.physorg.com/news186922627.html|access-date=2010-03-27}}</ref>

<ref name=williams_santosh2004>{{cite book|first1=John James William|last1=Rogers|last2=Santosh|first2=M.|year=2004|title=Continents and Supercontinents|page=48|publisher=Oxford University Press US|isbn=0-19-516589-6}}</ref>

<ref name=science164_1229>{{cite journal|last1=Hurley|first1=P. M.|year=1969|title=Pre-drift continental nuclei|journal=Science|volume=164 |pages=1229–1242|doi=10.1126/science.164.3885.1229|pmid=17772560|month=Jun|author=Hurley, Pm; Rand, Jr|issue=3885 |bibcode = 1969Sci...164.1229H }}</ref>

<ref name=rg6_175>{{cite journal|last1=Armstrong|first1=R. L.|year=1968|title=A model for the evolution of strontium and lead isotopes in a dynamic earth| journal=Reviews of Geophysics|volume=6|issue=2|pages=175–199|doi=10.1029/RG006i002p00175|bibcode=1968RvGSP...6..175A}}</ref>

<ref name=tp322_19>{{cite journal|doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X|title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle|year=2000|last1=De Smet|first1=J.|journal=Tectonophysics|volume=322|issue=1–2|page=19|bibcode=2000Tectp.322...19D|last2=Van Den Berg|first2=A.P.|last3=Vlaar|first3=N.J.}}</ref>

<ref name=science310_5756_1947>{{cite journal|doi=10.1126/science.1117926|year=2005|month=December|display-authors=1|last1=Harrison|first1=T.|last2=Blichert-Toft|first2=J.|last3=Müller|first3=W.|last4=Albarede|first4=F.|last5=Holden|first5=P.|last6=Mojzsis|first6=S.|title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga|volume=310|issue=5756|pages=1947–50|pmid=16293721|journal=Science|bibcode = 2005Sci...310.1947H }}</ref>

<ref name=jaes23_799>{{cite journal|doi=10.1016/S1367-9120(03)00134-2|title=Continental crustal growth and the supercontinental cycle: evidence from the Central Asian Orogenic Belt|year=2004|last1=Hong|first1=D.|journal=Journal of Asian Earth Sciences|volume=23|issue=5|page=799|bibcode = 2004JAESc..23..799H|last2=Zhang|first2=Jisheng|last3=Wang|first3=Tao|last4=Wang|first4=Shiguang|last5=Xie|first5=Xilin }}</ref>

<ref name=ajes38_613>{{cite journal|last1=Armstrong|first1=R. L.|year=1991|title=The persistent myth of crustal growth|journal=Australian Journal of Earth Sciences|volume=38|issue=5|pages=613–630|doi=10.1080/08120099108727995|bibcode = 1991AuJES..38..613A }}</ref>

<ref name=as92_324>{{cite journal|last1=Murphy|first1=J. B.|last2=Nance|first2=R. D.|title=How do supercontinents assemble?|journal=American Scientist|year=1965|volume=92|issue=4|pages=324–33|url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm|access-date=2007-03-05|doi=10.1511/2004.4.324}}</ref>

<ref name=sa282_6_90>{{cite journal|last1=Doolittle|first1=W. Ford|last2=Worm|first2=Boris|url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf|title=Uprooting the tree of life|journal=Scientific American|month=February|year=2000|volume=282|issue=6|pages=90–95|doi=10.1038/scientificamerican0200-90|pmid=10710791|access-date=2012-11-10|archive-date=2011-01-31|archive-url=https://www.webcitation.org/5w9oPfm4a?url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf|url-status=dead}}</ref>

<ref name=jas22_3_225>{{cite journal|last1=Berkner|first1=L. V.|last2=Marshall|first2=L. C.|title=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere|journal=Journal of Atmospheric Sciences|year=1965|volume=22|issue=3|pages=225–261|bibcode=1965JAtS...22..225B|doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2}}</ref>

<ref name=burton20021129>{{cite web|last1=Burton|first1=Kathleen|date=2002-11-29|url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|publisher=NASA|access-date=2007-03-05|archive-date=2011-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|url-status=dead}}</ref>

<ref name=kirschvink1992>{{cite book|last1=Kirschvink|first1=J. L.|editors=Schopf, J.W.; Klein, C. and Des Maris, D|year=1992|title=Late Proterozoic low-latitude global glaciation: the Snowball Earth|series=The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study|pages=51–52|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-36615-1}}</ref>

<ref name=sci215_4539_1501>{{cite journal|last1=Raup|first1=D. M.|last2=Sepkoski|first2=J. J.|title=Mass Extinctions in the Marine Fossil Record|journal=Science|year=1982|volume=215|issue=4539|pages=1501–1503|bibcode=1982Sci...215.1501R|doi =10.1126/science.215.4539.1501|pmid=17788674}}</ref>

<ref name=gould1994>{{cite journal|last1=Gould|first1=Stephan J.|title=The Evolution of Life on Earth|journal=Scientific American|month=October|year=1994|url=http://brembs.net/gould.html|access-date=2007-03-05|doi=10.1038/scientificamerican1094-84|volume=271|issue=4|pages=84–91|pmid=7939569}}</ref>

<ref name=bgsa119_1_140>{{cite journal|last1=Wilkinson|first1=B. H.|last2=McElroy|first2=B. J.|title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation|journal=Bulletin of the Geological Society of America|year=2007|volume=119|issue=1–2|pages=140–156|url=http://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/119/1-2/140|access-date=2007-04-22|doi = 10.1130/B25899.1}}</ref>

<ref name=psc>{{cite web|author=Staff|url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|title=Paleoclimatology&nbsp;– The Study of Ancient Climates|publisher=Page Paleontology Science Center|access-date = 2007-03-02}}</ref>

<ref name=asu_lowest_temp>{{cite web|url=http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature|title=World: Lowest Temperature|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive|publisher=[[Arizona State University]]|access-date=2010-08-07|archive-date=2010-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616025722/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature|url-status=dead}}</ref>

<ref name=asu_highest_temp>{{cite web|url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature|title=World: Highest Temperature|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive|publisher=[[Arizona State University]]|access-date=2010-08-07|archive-date=2013-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature|url-status=dead}}</ref>

<ref name="sun_future">{{cite journal|last1=Sackmann|first1=I.-J.|last2=Boothroyd|first2=A. I.|last3=Kraemer|first3=K. E.|title=Our Sun. III. Present and Future|journal=Astrophysical Journal|year=1993|volume=418|pages=457–468|doi=10.1086/173407|bibcode=1993ApJ...418..457S}}</ref>

<ref name=icarus74_472>{{cite journal|last1=Kasting|first1=J.F.|year=1988|title=Runaway and Moist Greenhouse Atmospheres and the Evolution of Earth and Venus|journal=Icarus|volume=74|issue=3|pages=472–494|doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9|bibcode=1988Icar...74..472K|pmid=11538226}}</ref>

<ref name=ward_brownlee2002>{{cite book|last1=Ward|first1=Peter D.|last2=Brownlee|first2=Donald|year=2002|title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World|publisher=Times Books, Henry Holt and Company|location=New York|isbn=0-8050-6781-7}}</ref>

<ref name="britt2000">{{cite web|first1=Robert|last1=Britt|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got?|date=2000-02-25|access-date=2009-06-08|archive-date=2009-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|url-status=bot: unknown}}</ref>

<ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal|last1=Li|first1=King-Fai|last2=Pahlevan|first2=Kaveh|last3=Kirschvink|first3=Joseph L.|last4=Yung|first4=Yuk L.|year=2009|title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9576–9579|url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf|access-date=2009-07-19|doi=10.1073/pnas.0809436106|pmid=19487662|pmc=2701016|bibcode = 2009PNAS..106.9576L }}</ref>

<ref name=hess5_4_569>{{cite journal|last1=Bounama|first1=Christine|year=2001|last2=Franck|first2=S.|last3=Von Bloh|first3=W.|title=The fate of Earth's ocean|journal=Hydrology and Earth System Sciences|volume=5|issue=4|pages=569–575|publisher=Potsdam Institute for Climate Impact Research|location=Germany|url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/5/569/2001/hess-5-569-2001.pdf|access-date=2009-07-03|doi=10.5194/hess-5-569-2001|bibcode=2001HESS....5..569B}}</ref>

<ref name="sun_future_schroder">{{cite journal|first1=K.-P.|last1=Schröder|last2=Connon Smith|first2=Robert|year=2008|title=Distant future of the Sun and Earth revisited|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|arxiv=0801.4031|volume=386|issue=1|page=155|bibcode=2008MNRAS.386..155S}}<br>See also {{cite news|first=Jason|last=Palmer|url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20|title=Hope dims that Earth will survive Sun's death|date=2008-02-22|work=NewScientist.com news service|access-date=2008-03-24}}</ref>

<ref name=stern20011125>{{cite web|last1=Stern|first1=David P.|date=2001-11-25|url=http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html|title=Planetary Magnetism|publisher=NASA|access-date=2007-04-01|archive-date=2014-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014175713/http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?%2Farchives%2F147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html|url-status=dead}}</ref>

<ref name=science288_5473_2002>{{cite journal|last1=Tackley|first1=Paul J.|title=Mantle Convection and Plate Tectonics: Toward an Integrated Physical and Chemical Theory|journal=Science|date=2000-06-16|volume=288|issue=5473|pages=2002–2007|doi=10.1126/science.288.5473.2002|pmid=10856206|bibcode = 2000Sci...288.2002T }}</ref>

<ref name=milbert_smith96>{{cite web|last1=Milbert|first1=D. G.|last2=Smith|first2=D. A|url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html|title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model|publisher=National Geodetic Survey, NOAA|access-date=2007-03-07}}</ref>

<ref name="ngdc2006">{{cite web|last1=Sandwell|first1=D. T.|last2=Smith|first2=W. H. F.|date=2006-07-07|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data|publisher=NOAA/NGDC|access-date=2007-04-21}}</ref>

<ref name=nist_length2000>{{cite web|last1=Mohr|first1=P. J.|last2=Taylor|first2=B. N.|month=October|year=2000|url=http://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html|title=Unit of length (meter)|work=NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty|publisher=NIST Physics Laboratory|access-date=2007-04-23}}</ref>

<ref name=wpba2001>{{cite web|author=Staff|month=November|year=2001|url=http://www.wpa-pool.com/index.asp?content=rules_spec|title=WPA Tournament Table & Equipment Specifications|publisher=World Pool-Billiards Association|access-date=2007-03-10|archive-date=2007-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202181203/http://www.wpa-pool.com/index.asp?content=rules_spec|url-status=dead}}</ref>

<ref name=ps20_5_16>{{cite journal|last1=Senne|first1=Joseph H.|title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain|journal=Professional Surveyor|year=2000|volume=20|issue=5|pages=16–21}}</ref>

<ref name=lancet365_9462_831>{{cite journal|last1=Sharp|first1=David|title=Chimborazo and the old kilogram|journal=The Lancet|date=2005-03-05|volume=365|issue=9462|pages=831–832|doi=10.1016/S0140-6736(05)71021-7|pmid=15752514}}</ref>

<ref name=tall_tales>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/science/k2/moments/s1086384.htm|title=Tall Tales about Highest Peaks|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=2008-12-29}}</ref>

<ref name=brown_mussett1981>{{cite book|last1=Brown|first1=Geoff C.|last2=Mussett|first2=Alan E.|title=The Inaccessible Earth|edition=2nd|year=1981|page=166|publisher=Taylor & Francis|isbn=0-04-550028-2}} Note: After Ronov and Yaroshevsky (1969).</ref>

<ref name=pnas71_12_6973>{{cite journal|last1=Morgan|first1=J. W.|last2=Anders|first2=E.|title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|year=1980|volume=77|issue=12|pages=6973–6977|doi=10.1073/pnas.77.12.6973|pmid=16592930|pmc=350422|bibcode = 1980PNAS...77.6973M }}</ref>

<ref name=tanimoto_ahrens1995>{{cite book|first1=Toshiro|last1=Tanimoto|editor=Thomas J. Ahrens|year=1995|title=Crustal Structure of the Earth|booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|publisher=American Geophysical Union|location=Washington, DC|isbn=0-87590-851-9|url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf|archive-date=2006-10-16|format=PDF|access-date=2007-02-03|url-status=dead}}</ref>

<ref name=science309_5739_1313>{{cite journal|last1=Kerr|first1=Richard A.|title=Earth's Inner Core Is Running a Tad Faster Than the Rest of the Planet|journal=Science|date=2005-09-26|volume=309|issue=5739|page=1313|doi=10.1126/science.309.5739.1313a|pmid=16123276}}</ref>

<ref name=pnas76_9_4192>{{cite journal|last1=Jordan|first1=T. H.|title=Structural geology of the Earth's interior|journal=Proceedings National Academy of Science|year=1979|volume=76|issue=9|pages=4192–4200|doi=10.1073/pnas.76.9.4192|pmid=16592703|pmc=411539|bibcode = 1979PNAS...76.4192J }}</ref>

<ref name=robertson2001>{{cite web|last1=Robertson|first1=Eugene C.|date=2001-07-26|url=http://pubs.usgs.gov/gip/interior/|title=The Interior of the Earth|publisher=USGS|access-date=2007-03-24}}</ref>

<ref name="turcotte">{{cite book|last1=Turcotte|first1=D. L.|last2=Schubert|first2=G.|title=Geodynamics|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England, UK| year=2002|edition=2|pages=136–137|chapter=4|isbn=978-0-521-66624-4}}</ref>

<ref name=sanders20031210>{{cite news|first1=Robert|last1=Sanders|title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|publisher=UC Berkeley News|date=2003-12-10|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml|access-date=2007-02-28}}</ref>

<ref name=ptrsl360_1795_1227>{{cite journal|last1=Alfè|first1=D.|last2=Gillan|first2=M. J.|last3=Vocadlo|first3=L.|last4=Brodholt|first4=J.|last5=Price|first5=G. D.|title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core|journal=Philosophical Transaction of the Royal Society of London|year=2002|volume=360|issue=1795|pages=1227–1244|url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf|format=PDF|access-date=2007-02-28|archive-date=2009-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf|url-status=dead}}</ref>

<ref name=epsl121_1>{{cite journal|last1=Vlaar|first1=N|title=Cooling of the Earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle|year=1994|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=121|issue=1–2|page=1|doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0|coauthors=Vankeken, P.; Vandenberg, A.|url=http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf|format=PDF|bibcode=1994E&PSL.121....1V|access-date=2012-11-10|archive-date=2012-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319181621/http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf|url-status=dead}}</ref>

<ref name="T&S 137">{{cite book|last1=Turcotte|first1=D. L.|last2=Schubert|first2=G.|title=Geodynamics|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England, UK|year=2002|edition=2|page=137|chapter=4|isbn=978-0-521-66624-4}}</ref>

<ref name="heat loss">{{cite journal|doi=10.1029/JB086iB12p11535|title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss|year=1981|last1=Sclater|first1=John G|journal=Journal of Geophysical Research|volume=86|issue=B12 |page=11535|coauthors=Parsons, Barry; Jaupart, Claude|bibcode=1981JGR....8611535S}}</ref>

<ref name=science246_4926_103>{{cite journal|last1=Richards|first1=M. A.|last2=Duncan|first2=R. A.|last3=Courtillot|first3=V. E.|title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails|journal=Science|year=1989|volume=246|issue=4926|pages=103–107|bibcode=1989Sci...246..103R|doi=10.1126/science.246.4926.103|pmid=17837768}}</ref>

<ref name=brown_wohletz2005>{{cite web|last1=Brown|first1=W. K.|last2=Wohletz|first=K. H.|year=2005|url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm|title=SFT and the Earth's Tectonic Plates|publisher=Los Alamos National Laboratory|access-date=2007-03-02|archive-date=2013-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm|url-status=dead}}</ref>

<ref name=kious_tilling1999>{{cite web|last1=Kious|first1=W. J.|last2=Tilling|first2=R. I.|date=1999-05-05|url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html|title=Understanding plate motions|publisher=USGS|access-date=2007-03-02}}</ref>

<ref name=seligman2008>{{cite web|first1=Courtney|last1=Seligman|year=2008|url=http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm|title=The Structure of the Terrestrial Planets|work=Online Astronomy eText Table of Contents|publisher=cseligman.com|access-date=2008-02-28}}</ref>

<ref name=duennebier1999>{{cite web|last1=Duennebier|first1=Fred|date=1999-08-12|url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|title=Pacific Plate Motion|publisher=University of Hawaii|access-date=2007-03-14|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|url-status=dead}}</ref>

<ref name=noaa20070307>{{cite web|display-authors=1|last1=Mueller|first1=R. D.|last2=Roest|first2=W. R.|last3=Royer|first3=J.-Y.|last4=Gahagan|first4=L. M.|last5=Sclater|first5=J. G.|date=2007-03-07|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html|title=Age of the Ocean Floor Poster|publisher=NOAA|access-date=2007-03-14}}</ref>

<ref name=cmp134_3>{{cite journal|doi=10.1007/s004100050465|title=Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|year=1999|last1=Bowring|first1=Samuel A.|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology|volume=134|issue=1|page=3|last2=Williams|first2=Ian S.|bibcode = 1999CoMP..134....3B }}</ref>

<ref name=podp2000>{{cite web|last1=Meschede|first1=Martin|last2=Barckhausen|first2=Udo |date=2000-11-20|url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm|title=Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center|work=Proceedings of the Ocean Drilling Program|publisher=Texas A&M University|access-date=2007-04-02}}</ref>

<ref name=gps_time_series>{{cite web|author=Staff|url=http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html|title=GPS Time Series|publisher=NASA JPL|access-date=2007-04-02|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/617Egjmvj?url=http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html|url-status=dead}}</ref>

<ref name="Pidwirny2006">{{cite web|last1=Pidwirny|first1=Michael|year=2006|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html|title=Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition)|publisher=PhysicalGeography.net|access-date=2007-03-19}}</ref>

<ref name=kring>{{cite web|last1=Kring|first1=David A|url=http://www.lpi.usra.edu/science/kring/epo_web/impact_cratering/intro/|title=Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects|publisher=Lunar and Planetary Laboratory|access-date=2007-03-22}}</ref>

<ref name=layers_earth>{{cite web|author=Staff|url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|title=Layers of the Earth|publisher=Volcano World|access-date=2007-03-11|archive-date=2013-01-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLWg22n?url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|url-status=dead}}</ref>

<ref name=jessey>{{cite web|last1=Jessey|first1=David|url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|title=Weathering and Sedimentary Rocks|publisher=Cal Poly Pomona|access-date=2007-03-20|archive-date=2007-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|url-status=dead}}</ref>

<ref name=de_pater_lissauer2010>{{cite book|last1=de Pater|first1=Imke|last2=Lissauer|first2=Jack J.|title=Planetary Sciences|page=154|edition=2nd|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=0-521-85371-0}}</ref>


<ref name=cia>{{cite web|author=Staff|date=2008-07-24|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=World|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2008-08-05|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|url-status=dead}}</ref>


<ref name=sverdrup>{{cite book|first1=H. U.|last1=Sverdrup|last2=Fleming|first2=Richard H.|date=1942-01-01|title=The oceans, their physics, chemistry, and general biology|publisher=Scripps Institution of Oceanography Archives|url=http://repositories.cdlib.org/sio/arch/oceans/|access-date=2008-06-13|isbn=0-13-630350-1}}</ref>


<ref name="atmosphere">{{cite web | author = Staff | date = 2003-10-08 | url = http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2020-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | url-status = dead }}</ref>

<ref name="moran2005">{{cite web|last1=Moran|first1=Joseph M.|year=2005|url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html|title=Weather|work=World Book Online Reference Center|publisher=NASA/World Book, Inc|access-date=2007-03-17|archive-date=2005-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20050824173649/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html|url-status=dead}}</ref>

<ref name="berger2002">{{cite web|last1=Berger|first1=Wolfgang H.|year=2002|url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml|title=The Earth's Climate System|publisher=University of California, San Diego|access-date=2007-03-24}}</ref>


<ref name=campbelwh>{{cite book|last1=Campbell|first1=Wallace Hall|title=Introduction to Geomagnetic Fields|publisher=Cambridge University Press|year=2003|location=New York|page=57|isbn=0-521-82206-8}}</ref>



<ref name=IERS>{{cite web|author=Staff|date=2007-08-07|url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|title=Useful Constants|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]]| access-date=2008-09-23}}</ref>


<ref name=angular>{{cite web|last1=Williams|first1=David R.|date=2006-02-10|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html|title=Planetary Fact Sheets|publisher=NASA|access-date=2008-09-28}}—See the apparent diameters on the Sun and Moon pages.</ref>

<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web|last1=Williams|first1=David R.|date=2004-09-01|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html|title=Earth Fact Sheet|publisher=NASA|access-date=2010-08-09}}</ref>

<ref name="moon_fact_sheet">{{cite web|last1=Williams|first1=David R.|date=2004-09-01|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|title=Moon Fact Sheet|publisher=NASA|access-date=2007-03-21}}</ref>


<ref name=nature410_6830_773>{{cite journal|last1=Murray|first1=N.|last2=Holman|first2=M.|title=The role of chaotic resonances in the solar system|journal=Nature|year=2001|volume=410|issue=6830|pages=773–779|arxiv=astro-ph/0111602|doi=10.1038/35071000|pmid=11298438}}</ref>

}}

== ગ્રંથસૂચિ ==
* {{cite book | first=Neil F. | last=Comins | year=2001
 | title=Discovering the Essential Universe
 | edition=Second | publisher=W. H. Freeman
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003deu..book.....C
 | access-date=2007-03-17 | isbn=0-7167-5804-0 }}
* {{cite web | editor = Kirk Munsell | date = 2006-10-19 | url = http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth&Display=OverviewLong | title = Solar System Exploration: Earth | publisher = NASA | access-date = 2007-03-17 | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213094707/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth&Display=OverviewLong | url-status = dead }}
* {{cite book 
 | first=Peter D. | last=Ward
 | coauthors=Donald Brownlee | year=2002
 | title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World
 | publisher=Times Books, Henry Holt and Company
 | isbn=0-8050-6781-7 }}
* {{cite web
 | last = Williams | first = David R.
 | date = 2004-09-01
 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html
 | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA
 | access-date = 2007-03-17 }}
* {{cite book | last=Yoder | first=Charles F. | editor=T. J. Ahrens | year=1995 | title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington | url=http://www.agu.org/reference/gephys.html | access-date=2007-03-17 | isbn=0875908519 | archive-date=2009-04-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html | url-status=dead }}

== અન્ય કડીઓ ==
{{sisterlinks|Earth}}
* [http://geomag.usgs.gov યુએસજીએસ (USGS) જિઓમેગ્નેટિઝમ પ્રોગ્રામ]
* [http://earthobservatory.nasa.gov નાસા અર્થ ઓબ્ઝર્વેટરિ (નાસા (NASA) પૃથ્વી વેધશાળા)]
* [http://solarsystem.nasa.gov નાસાના સૌરમંડળ જાંચ-તપાસ-નીરિક્ષણ] દ્વારા [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth પૃથ્વીનું વિવરણાત્મક રેખાચિત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511235712/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth |date=2013-05-11 }} (નાસાના સોલાર સિસ્ટમ એકસપ્લોરેશન દ્વારા અર્થ પ્રોફાઈલ) 
* [http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html આબોહવામાં આવતા ફેરફારો પૃથ્વીનો આકાર (તેની ભૌગોલિક રૂપરેખાઓ) બદલે છે- નાસા(NASA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=2009-01-22 }}

{{સૌરમંડળ}}

[[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:સૌરમંડળ]]
[[શ્રેણી:કુદરતી ગ્રહો]]